שבע און מאָטל

1טאָראָנטאָ, די 1970ער יאָרן

לאַנג נאָך דער מלחמה, אין טאָראָנטאָ, האָט זיך שבע פישטיין (אויף ענגליש Szewa Fischtein) אַוועקגעזעצט אויפֿצושרײַבן, וואָס עס איז געשען מיט איר און מיט מאָטלען (Motel). זי האָט געשריבן ווי אַן אַלמנה. מאָטל איז געשטאָרבן אין נאָוועמבער 1970, און שוין פֿונעם ערשטן זאַץ פֿון איר קאַפּיטל טראָגט זײַן נאָמען די צוויי אותיות, וואָס יעדער ייִדישער לייענער קען: ז״ל, זכרונו לברכה.¹ זי האָט געשריבן אויף ייִדיש, דער שפּראַך פֿון זייער קינדהייט, פֿאַרן יזכּור־בוך פֿון איר שטעטל, ריקי אין פּוילן, אַ מאַרק־שטעטל אויפֿן וועג פֿון וואַרשע קיין לובלין. איר קאַפּיטל האָט זי גערופֿן פון געטא צו די פארטיזאנער, און אונטערן טיטל האָט זי צוגעשטעלט אַ צווייטע שורה: מיינע איבערלעבענישן אין נאצישן גהינום.²

אָבער איר דערציילונג הייבט זיך ניט אָן אין ריקי. זי הייבט זיך אָן זיבן מײַל אויף דרום־מיזרח, אין אוסמעליץ, אַ פּריצישן הויף צווישן די פֿעלדער און לאָנקעס בײַם טײַך וויעפּש.³ דאָס פּריצישע הויז איז געווען לאַנג, נידעריק און ווײַס געקאַלכט, מיט אַ שטאָציקן דאַך און אַ גאַניק, געדיכט באַוואַקסן מיט קלעטערנדיקע ראַנקען, און אַ זשאַווער־וועג האָט זיך געדרייט אַרום דער לאָנקע ביז צו דער טיר. ווײַטער האָבן זיך געצויגן די פֿעלדער, די גרינסן־גערטנער און די סעדער.⁴ מאָטל, וואָס האָט געהאַנדלט מיט תּבואה און בהמות נאָך פֿון קינדווײַז אָן, האָט געדונגען די פֿרוכט פֿון יענע סעדער, און דעם 1טן סעפּטעמבער 1939, דעם טאָג ווען דײַטשלאַנד איז אָנגעפֿאַלן אויף פּוילן, זײַנען ער און שבע געווען צווישן די ביימער.⁵ מער ווי פֿיר יאָר שפּעטער, געיאָגטע און האַלב פֿאַרפֿרוירענע, זײַנען זיי צוריקגעקומען קיין אוסמעליץ דורכן שניי, מאָטל טראָגנדיק שבען אויף די פּלייצעס, ברענענדיק פֿון פֿיבער, און דאָרט האָבן זיי זיך באַהאַלטן אויף אַ בוידעם, ביז די רויטע אַרמיי איז אָנגעקומען אין יולי 1944.⁶ איך שטרייך אונטער דעם דאָזיקן מאָמענט, האָט זי געשריבן, ווייל דער הויף אוסמעליץ האָט געהאַט פאַר אונדז אַ ספּעציעלע באַדייטונג.⁷

דאָס איז איר געשיכטע, און זײַנע.

היסטאָרישער הינטערגרונטספר ריקי, דאָס יזכּור־בוך פֿון די ייִדן פֿון ריקי, איז אַרויס אין תּל־אָבֿיבֿ אין 1973 דורכן פֿאַראיין פֿון די געוועזענע ריקער ייִדן אין ישׂראל, און שבעס קאַפּיטל פֿאַרנעמט פֿופֿצן פֿון זײַנע זײַטן.⁸ עס איז איינס פֿון מער ווי 900 אַזעלכע ביכער, וואָס די לעבן־געבליבענע האָבן צונויפֿגעשטעלט נאָך דער מלחמה, יעדעס פֿאַר אַ קהילה, וואָס איז פֿאַרטיליקט געוואָרן, כּדי אירע נעמען און אירע גאַסן זאָלן ניט פֿאַרגעסן ווערן.⁹ אוסמעליץ האָט געהאַט אַ לאַנג לעבן, איידער די פישטיינס האָבן עס געקענט. זײַנע בעלי־בתּים לאָזן זיך נאָכשפּירן ביזן זעכצנטן יאָרהונדערט. אינעם נײַנצנטן האָט דער גראַף לודוויק קראַשינסקי דאָרט געהאָדעוועט פֿערד, און זײַן טאָכטערס מאַן, דער פֿירשט אַדאַם טשאַרטאָריסקי, האָט אויסגעבויט אַ שטאַל פֿון אַנגלאָ־נאָרמאַנדישע פֿערד, געבראַכט פֿון פֿראַנקרײַך. די טשאַרטאָריסקיס האָבן דעם הויף פֿאַרדונגען, און אין 1940 האָבן זיי אים פֿאַרקויפֿט סטאַניסלאַוו לעשניאָווסקין, אַ וואַרשעווער לאַנדווירטשאַפֿט־באַאַמטן, וועמענס זון האָט גענומען פֿאַר אַ ווײַב זאָפֿיאַ, די איינציקע טאָכטער פֿונעם גענעראַל וולאַדיסלאַוו שיקאָרסקי; דער גענעראַל אַליין האָט פֿאַרבראַכט עטלעכע טעג אין אוסמעליץ אין שפּעט־זומער 1939. די לעשניאָווסקיס האָבן געוווינט אין וואַרשע און זײַנען געקומען נאָר אויף זומער, איבערלאָזנדיק אַ פֿאַרוואַלטער צו פֿירן די ווירטשאַפֿט, דעם סאָד און די בהמות.¹⁰ נאָך דער מלחמה האָט די קאָמוניסטישע אַגראַר־רעפֿאָרם צוגענומען דעם הויף, און דאָס אַלטע פּריצישע הויז איז צעטיילט און אײַנגעוואָרפֿן געוואָרן. דאָס הויז, וואָס שטייט הײַנט אויפֿן אָרט, דער האָטעל Dwór Osmolice, היט אַ פֿאָטאָגראַפֿיע פֿונעם הויז, ווי עס האָט אויסגעזען פֿאַר 1939 (זעט עס דעמאָלט און הײַנט).¹¹

2ריקי, פּוילן, די 1930ער יאָרן

שבע איז געבוירן געוואָרן אין ריקי דעם 25סטן דעצעמבער 1920, דעם פֿערצנטן טבת לויטן ייִדישן לוח, די דאַטע, וואָס איז אויסגעקריצט אויף איר מצבה.¹² מיר זענען אין שטעטל ריקי געווען אַ פאַרצווייגטע משפּחה, האָט זי געשריבן, וואָס האָט דאָרט געלעבט זינט דורות. איר פֿאָטער, משה קורצגאַנט, איז בײַ אַלעמען געווען באַקאַנט ווי משה גאָלדעס, נאָך זײַן מוטער גאָלדע. ווער האָט נישט געקענט מיין פאָטער משה גאָלדעס, האָט זי געפֿרעגט, אַ באַלעבאַטישער ייד, וואָס האָט זייער ליב געהאַט ארץ־ישראל, האָט נאָך אין יאָר 1932 געקויפט באָדן אין ארץ־ישראל און די גאַנצע צייט געשטיצט מיט באַשטייערונגען? איר מוטער, אסתר פריידל, איז געווען באַקאַנט אין שטעטל מיט איר ערלעכקייט און האַרציקער באַציִאונג צו מענטשן. אירע שוועסטער, בלומע און שׂרה פּערל, זענען געווען דערצויגן אין גייסט פון יידישקייט און מענטשלעכקייט, און אַזוי אויך אירע צוויי ברידער, נתן און שמעון. אונדזער הויז איז געווען וואַרעם און באַקוועם, האָט זי געדענקט, און פֿרײַטיק צו נאַכטס האָבן די ליכט געברענט פֿאַר זיי אַלעמען.¹³

ווען זי האָט געשריבן, אַז איר משפּחה האָט געלעבט אין ריקי זינט דורות, זאָגן די ביכער פֿונעם שטעטל אַליין איר נאָך. איר מוטער איז דאָרט געבוירן געוואָרן אין 1887. איר זיידע, שמעון גאָדל ראָזענקיעוויטש, אַ סוחר און שפּעטער אַ שוסטער, איז דאָרט געשטאָרבן אין מאַרץ 1919, און זײַן מוטער, שײַווע, איז דאָרט געשטאָרבן אין מאַרץ 1911 אין עלטער פֿון איין און זיבעציק יאָר, קנאַפּע צען יאָר איידער שבע איז געבוירן געוואָרן. לויטן ייִדישן מינהג גיט מען אַ קינד דעם נאָמען פֿון אַ געשטאָרבענעם קרוב, און דאָס מיידעלע, געבוירן אין דעצעמבער 1920, האָט מסתּמא באַקומען דעם נאָמען שבע נאָך איר עלטער־באָבע.¹⁴ שבע איז געווען צום ווייניקסטן דער פֿערטער דור פֿון איר מוטערס משפּחה, וואָס האָט געלעבט אין ריקי.¹⁵

היסטאָרישער הינטערגרונטריקי ליגט אויפֿן הויפּט־וועג צווישן וואַרשע און לובלין, אַן ערך זעקס מײַל פֿון דער ווײַסל.¹⁶ ייִדן האָבן דאָרט געוווינט צום ווייניקסטן זינט די 1500ער יאָרן. אין די 1930ער יאָרן זײַנען זיי געווען שנײַדער, שוסטער, לעדער־אַרבעטער און קרעמער, דאָס רובֿ אָרעמע און אַ ביסל פֿאַרמעגלעכע.¹⁷ דער קרן קימת לישׂראל, וואָס משה האָט געשטיצט, איז געגרינדעט געוואָרן אין 1901, כּדי צו קויפֿן ערד אין דעם דעמאָלטיקן פּאַלעסטינע.¹⁸ שבעס פּאַפּירן נאָך דער מלחמה געבן אַנדערע געבוירן־דאַטעס: דער 3טער נאָוועמבער 1915, מיט איר אייגענער האַנט אויף די די־פּי־פֿאָרמולאַרן, און 1918 אין אַ לובלינער רשימה פֿון לעבן־געבליבענע פֿון 1944 אָדער 1945; אַ פֿלאָרידער טויט־רעקאָרד גיט דעם 18טן אַפּריל 1915. די משפּחה האָט געפּראַוועט איר געבוירן־טאָג דעם 25סטן דעצעמבער, און איר זון מאָריס האָט געבעטן, אַז דאָס בוך זאָל גיין נאָך דער דאַטע אויף איר מצבה.¹⁹

3ריקי, די 1920ער יאָרן

מאָטל פישטיין איז געווען צען יאָר אַלט, ווען זײַן פֿאָטער איז געשטאָרבן. לייביש, אין שטעטל באַקאַנט ווי דער הויכער לייביש, האָט איבערגעלאָזט אַן אַלמנה, חיה איטע, און זעקס קינדער: לייזער, וואָס איז שוין געווען אַ באַווײַבטער, פרוטשע, מאיר, מאָטל, און די מיידלעך, שׂרה בלומע און שיינדל. מאָטל האָט זייער ליב געהאַט זיין מוטער, האָט שבע געשריבן, און איז שוין דעמאָלט געווען גענוג רייף צו פילן, אַז ער דאַרף העלפן אין שטוב אין דער פרנסה. מיט דער גאַנצער ערנסטקייט און אחריות האָט ער אויף זיך גענומען דעם שווערן עול פון דאגת פרנסה.²⁰ די משפּחה געדענקט, אַז אַ פֿעטער האָט אים אויסגעלערנט, ווי מען פֿירט געשעפֿטן.²¹ ער פלעגט גיין פון דאָרף צו דאָרף, איינקויפן אַ זעקל תבואה, ברענגען עס אין דער מיל און דערנאָך דאָס געמאָלענע מעל פאַרקויפן צו אַ בעקער. ווען ער איז אַביסל עלטער געוואָרן האָט ער זיך גענומען צום האַנדל מיט בהמות און שפּעטער אויך מיט סעדער.²²

איינע פֿון די פֿאָטאָגראַפֿיעס, געדרוקט בײַ שבעס קאַפּיטל, ווײַזט מאָטלען ווי אַ יונגן־מאַן בײַם טײַך, צווישן אַ טוץ יונגע לײַט פֿון ריקי, וואָס זיצן אויפֿן גראָז אין דער זומער־זון, דאָס רובֿ פֿון זיי אָן העמדער. צווישן זיי זיצט נתן קורצגאַן, שבעס ברודער.²³ דאָס שטעטל האָט אויך געדענקט מאָטלס פֿעטער מאיר, וועמען שבע רופֿט מאיר בערעזינער און אַנדערע רופֿן מאיר פישטיין, מסתּמא זײַן פֿאָטערס ברודער. ער איז געווען דער גיבור פֿון ריקי, אַ פּראָסטער ייִד, ווי איינער אַ שכן האָט עס געזאָגט, וואָס האָט אויסגעגעבן אַ סך פֿון זײַן אייגן געלט אויף דער חבֿרה, וואָס האָט געמאַכט חתונה אָרעמע כּלות, האָט אָפּגעגעבן זײַן אייגענע וווינונג פֿאַר אירע זיצונגען, און האָט געהאַלטן אַ מנין בײַ זיך אין שטוב. ווען יענער קליינער מנין האָט פֿאַרענדיקט שרײַבן אַ ספֿר־תּורה, האָט דער זעלבער שכן געדענקט, האָבן די דאָזיקע פּראָסטע ייִדן, תּמימותדיקע ייִדן, וואָס האָבן געאַרבעט מיט די הענט, געפּראַוועט אַ שׂמחה; זיי האָבן אָפּגעוואָרפֿן פֿון זיך די גשמיותדיקע וועלט, פֿאַרגעסן זייער שווער לעבן, געטאַנצט און געזונגען עטלעכע טעג.²⁴ צי ער איז געווען דער פֿעטער, וואָס האָט מאָטלען אויסגעלערנט האַנדלען, האָט קיינער ניט אָנגעשריבן.

היסטאָרישער הינטערגרונטצווישן ביידע וועלט־מלחמות האָבן אין פּוילן געלעבט מער ווי דרײַ מיליאָן ייִדן, אַן ערך אַ צענטל פֿון דער באַפֿעלקערונג און די גרעסטע ייִדישע קהילה אין אייראָפּע.²⁵ אין קליינע שטעטלעך ווי ריקי האָבן ייִדן פֿון לאַנג אָן געלעבט פֿונעם האַנדל צווישן די דערפֿער און דעם שטעטל, מיט תּבואה, פֿיש, פֿרוכט און האָלץ. דינגען אַ הויפֿס סאָד אויפֿן סעזאָן, ווי מאָטל האָט שפּעטער געטאָן, איז געווען אַ באַקאַנטער ייִדישער פּרנסה־וועג.²⁶ ווי אַזוי און פּינקטלעך ווען דער הויכער לייביש איז געשטאָרבן, ווייסט מען ניט: זײַן טויט שטייט ניט אין די ריקער ייִדישע טויט־רעגיסטערס פֿון 1920 ביז 1930, וואָס זײַנען פֿאַרבליבן אינעם מלוכישן אַרכיוו אין לובלין.²⁷

4אוסמעליץ, דער 1טער סעפּטעמבער 1939

ביזן זומער 1939 האָבן מאָטל און שבע שוין געהאַט חתונה. ער איז געווען צוויי און צוואַנציק יאָר אַלט און זי אַכצן, און מאָטל האָט געדונגען סעדער אויפֿן הויף אוסמעליץ, ניט ווײַט פֿון ריקי. דער הויף איז געווען אין די הענט פֿון דער משפּחה לעשניאָווסקי, וואָס האָט געוווינט אין וואַרשע און איז געקומען נאָר אויף זומער, און דער מענטש, וואָס האָט אים געפֿירט פֿאַר זיי, איז געווען הער ניעדזשעלסקי, דער פֿאַרוואַלטער, וואָס האָט מאָטלען פֿאַרדונגען די סעדער און האָט אים זייער ליב געהאַט. שבע האָט אים שטענדיק גערופֿן דער פּריץ.²⁸ דעם ערשטן סעפּטעמבער, ווען דײַטשלאַנד איז אָנגעפֿאַלן אויף פּוילן, זײַנען זיי ביידע געווען אין אַ סאָד אין אוסמעליץ. שבע האָט יענעם טאָג גערופֿן דער אָנהויב פונעם גרויזאַמען אומקום פון יידישן פאָלק. זי האָט קיין מאָל ניט פֿאַרגעסן, וווּ די מלחמה האָט זיך פֿאַר זיי אָנגעהויבן. דער שיקזאַל האָט געוואָלט, האָט זי געשריבן, אַז אויך ביים סוף פון דער מלחמה זאָלן מיר זיך געפונען אין זעלבן אוסמעליץ.²⁹

היסטאָרישער הינטערגרונטדײַטשלאַנד איז אָנגעפֿאַלן אויף פּוילן באַגינען דעם 1טן סעפּטעמבער 1939.³⁰ דאָס נאָענטע דעמבלין, וווּ עס האָט זיך געפֿונען די אָפֿיצירן־שול פֿון דער פּוילישער לופֿט־פֿלאָט, די באַרימטע שול פֿון די אָדלערלעך, איז שווער באָמבאַרדירט געוואָרן אין די ערשטע טעג פֿון דער מלחמה.³¹ דער הויף אוסמעליץ איז געשטאַנען אַן ערך זיבן מײַל אויף דרום־מיזרח פֿון ריקי, אין דעם, וואָס איז הײַנט דאָס דאָרף ביאַלקי דאָלנע.³² נאָך דער מלחמה האָט מען אים צוגענומען בײַ זײַנע בעלי־בתּים לויט דער קאָמוניסטישער אַגראַר־רעפֿאָרם און אים אײַנגעוואָרפֿן, און אַ האָטעל, Dwór Osmolice, שטייט הײַנט אויפֿן אָרט (זעט עס אויף אַ מאַפּע).³³ קיין רעקאָרד פֿון מאָטל און שבעס חתונה האָט מען ניט געפֿונען; די ריקער ציווילע חתונה־רעגיסטערס נאָך 1932 זײַנען ניט אינעם מלוכישן אַרכיוו און וואָלטן זיך געפֿונען בײַם ציווילן רעגיסטער־אַמט פֿונעם שטעטל.³⁴

5ריקי, דער 20סטער סעפּטעמבער 1939

די דײַטשן זײַנען אַרײַן אין ריקי דעם 17טן סעפּטעמבער. דרײַ טעג שפּעטער זײַנען שבע און מאָטל אַהיימגעקומען פֿון אוסמעליץ און געפֿונען דאָס רובֿ שטעטל צעשטערט פֿון די באָמבאַרדירער, גאַנצע גאַסן הילצערנע הײַזער אָפּגעברענט ביז די קוימענס. ווען מיר זענען אָנגעקומען קיין ריקי, האָט שבע געשריבן, האָבן שוין דאָרט געווילדעוועט די דייטשע אָקופּאַנטן. זיי האָבן צעטיילט, וואָס איז געבליבן פֿונעם שטעטל, אויף צוויי: איין טייל פֿאַר די קריסטן, און איינער פֿאַר די פֿיר טויזנט ייִדן. די נייע גזירות קעגן יידן זענען געוואָרן אַ טאָג־טעגלעכע דערשיינונג.³⁵

היסטאָרישער הינטערגרונטאין 1939 האָט ריקי געהאַט אַן ערך 4,500 אײַנוווינער, אַרום 3,000 פֿון זיי ייִדן.³⁶ ווען די באָמבאַרדירונג פֿון דער לופֿט־פֿלאָט־שול אינעם נאָענטן דעמבלין האָט זיך אָנגעהויבן דעם 2טן סעפּטעמבער, האָבן זיך פּליטים אַרײַנגעדראַנגען אין ריקי, וואָס האָט ניט געהאַט קיין מיליטערישע צילן.³⁷ עס האָט זיי ניט געשאַנעוועט. זונטיק, דעם 10טן סעפּטעמבער, און ווידער דעם 12טן, האָבן דײַטשע עראָפּלאַנען באָמבאַרדירט און באַשאָסן דאָס שטעטל, און פֿײַערן האָבן אויסגעגליכן גאַנצע גאַסן הילצערנע הײַזער; פּוילישע און ייִדישע עדות געדענקען דעם זעלבן נאָכמיטאָג, די עראָפּלאַנען קומען אָן איבערן מאַרק און מענטשן לויפֿן צום טײַכל.³⁸ די הילף־רעקאָרדן פֿונעם דזשוינט האָבן געציילט 500 ייִדישע טויטע און 169 ייִדישע משפּחות, 869 נפֿשות, געבליבן אָן אַ דאַך; אַנדערע באַריכטן געבן קלענערע צאָלן, און אויך פּאָליאַקן זײַנען אומגעקומען אין די אָנפֿאַלן.³⁹ דעם 17טן סעפּטעמבער, דעם זעלבן טאָג ווען דײַטשע חיילות האָבן גענומען ריקי, איז דער סאָוועטן־פֿאַרבאַנד אָנגעפֿאַלן אויף פּוילן פֿון מיזרח לויט זײַן געהיימען פּאַקט מיט היטלערן.⁴⁰ די דײַטשן האָבן געטריבן אַן ערך 400 ייִדישע מענער קיין דעמבלין אויסצוליידיקן די מאַגאַזינען פֿון דער פּוילישער אַרמיי, און יום־כּיפּור האָבן זיי געטריבן ייִדן אויף אַ מינירטן דאַם אים צו רייניקן, אַ סצענע, וואָס אַ ייִדישער לעבן־געבליבענער און דער פּוילישער סעקרעטאַר פֿונעם שטעטל־אַמט באַשרײַבן ביידע.⁴¹ אַן ערך צוויי וואָכן איז געווען ווייניק אָרדענונג: זעלנער האָבן באַרויבט ייִדישע הײַזער, און אַזוי, בײַ נאַכט, אויך אַ טייל פֿון זייערע פּוילישע שכנים.⁴² ייִדן האָט מען באַלד אַרויסגעשטופּט פֿון די הויפּט־גאַסן אינעם אַלטן קוואַרטאַל אַרום דעם מאַרק־פּלאַץ, דער אָנהייב פֿונעם צעטיילטן שטעטל, וואָס שבע באַשרײַבט.⁴³ אין עטלעכע וואָכן איז פּוילן צעשניטן געוואָרן, און ריקי איז אַרײַנגעפֿאַלן אינעם לובלינער דיסטריקט פֿון דעם, וואָס די דײַטשן האָבן גערופֿן דאָס גענעראַל־גובערנאַטאָרשאַפֿט, רעגירט פֿון קראָקע.⁴⁴

6די ריקער געטאָ, 1940 ביז 1942

אַ פּלויט איז אויפֿגעשטעלט געוואָרן אַרום דעם ייִדישן קוואַרטאַל. יעדער ייִד האָט געמוזט טראָגן אַ ווײַסן אָרעמבאַנד מיטן מגן־דוד. ראַדיאָס און צײַטונגען האָט מען קאָנפֿיסקירט, רײַזן איז געווען פֿאַרבאָטן, און די ייִדן זײַנען אָפּגעשניטן געוואָרן פֿון דער וועלט. די דייטשע פאַרניכטונגס־מאַשין האָט געאַרבעט מיטן גאַנצן פאַרנעם און מיט אכזריותדיקער אויסגערעכנטקייט, האָט שבע געשריבן. צום ערשט איז געקומען די גזירה, אַז פאַרן פאַרלאָזן דאָס געטאָ ווערט מען דערשאָסן. מען האָט צוגעטיילט שפּייז־קאַרטן, לויט וועלכע מען איז געווען פאַרמשפּט צו הונגערן. די ענגשאַפט אין געטאָ איז געווען גרויס און די סאַניטאַרע באַדינגונגען זענען געוואָרן אומדערטרעגלעך. די יאָגענישן נאָך מענטשן אויף צוואַנג־אַרבעט האָבן געהאַלטן די געטאָ אין אַ שטענדיקן שרעק.⁴⁵ ייִדיש פֿאַרמעגן האָט מען אויך צוגענומען. דעם 13טן מײַ 1941 האָבן די דײַטשע מאַכט־אָרגאַנען פֿאַרשריבן מאָטלס אייגן פֿאַרמעגן, אויף זײַן נאָמען, אויף דער קאַפּיטולנאַ־גאַס ווי קאָנפֿיסקירט, און דעם זעלבן טאָג זײַן ברודער מאירס, אויף אַ גאַס, וואָס זיי האָבן איבערגערופֿן אָסטלאַנדשטראַסע.⁴⁶ אין 1948 האָט די משפּחה געזאָגט דער פּליטים־אַגענטור אין דײַטשלאַנד, אַז ער האָט פֿאַרמאָגט דרײַ הײַזער אין ריקי.⁴⁷

היסטאָרישער הינטערגרונטפֿונעם 1טן דעצעמבער 1939 האָט יעדער ייִד איבער צען יאָר אינעם גענעראַל־גובערנאַטאָרשאַפֿט געמוזט טראָגן אַ ווײַסן אָרעמבאַנד מיט אַ בלויען מגן־דוד.⁴⁸ אַ פֿאַראָרדענונג פֿון אָקטאָבער 1941 האָט געמאַכט דאָס פֿאַרלאָזן אַ געטאָ פֿאַר אַ פֿאַרברעכן, וואָס מען שטראָפֿט מיטן טויט, און האָט געשטעלט די זעלבע שטראָף פֿאַר יעדן, פּאָליאַקן אויך, וואָס גיט וויסנדיק אַזאַ ייִד אַ דאַך איבערן קאָפּ.⁴⁹ אינעם לובלינער דיסטריקט האָט דאָס דײַטשע טרוסט־אַמט, די טרויהאַנדשטעלע, איבערגענומען ייִדישע נדלן און געהאַלטן אַ קאַרטל פֿאַר יעדן פֿאַרמעגן, מיטן נאָמען פֿונעם בעל־הבית, דעם אַדרעס און דער דאַטע פֿון דער קאָנפֿיסקאַציע.⁵⁰ אין ריקי האָט אַ ייִדנראַט, מיט שמואל גוטווײַדער בראָש, געמוזט שיקן הונדערטער אַרבעטער אַ טאָג צו די ווײַסל־פֿאַרפֿלייצונג־אַרבעטן אין יאַנישאָוו, צום דײַטשן עס־עס־אַרבעטס־לאַגער אין בעלזשעץ, צו אַ וועג־בוי־פֿירמע און צום אַמוניציע־מאַגאַזין אין סטאַווי.⁵¹ די געטאָ אַליין איז אויפֿגעשטעלט געוואָרן אָנהייב 1941, מסתּמא אין מאַרץ, אינעם מערסט צעשטערטן טייל פֿונעם שטעטל: דער מאַרק־פּלאַץ און די גאַסן קאַנאַלאָוואַ, קאַפּיטולנאַ און לוקאָווסקאַ, וווּ מאָטלס אייגן הויז איז געשטאַנען.⁵² צו ערשט איז זי געווען אָפֿן. פּליטים און אַרויסגעטריבענע, צווישן זיי 889 ייִדישע מלחמה־געפֿאַנגענע, באַפֿרײַט פֿון דער פּוילישער אַרמיי, האָט מען אַרײַנגעפּאַקט צוזאַמען מיט די שטעטלדיקע, אַן ערך פֿערציק משפּחות אין יעדן הויז, וואָס מען האָט נאָך געקענט אין אים וווינען.⁵³ טיפֿוס איז אויסגעבראָכן אין אַפּריל 1941 און האָט געטייט צום ווייניקסטן פֿופֿציק מענטשן, און יענעם זומער האָבן די דײַטשן פֿאַרמאַכט די געטאָ און זי אַרומגעצויגן מיט דראָט, ווי אַ קאַראַנטין.⁵⁴ סוף סעפּטעמבער 1941 האָט אַ ייִדישער הילף־באַריכט געציילט 2,920 ייִדן אינעווייניק; די שאַצונגען פֿון דער געטאָס באַפֿעלקערונג גייען פֿון אַן ערך 1,800 ביז 4,000, שבעס אייגענע צאָל.⁵⁵ פּוילישע זכרונות פֿון יענע חדשים, צונויפֿגעזאַמלט אין ריקי אין די 1990ער יאָרן, זײַנען אָפֿנהאַרציק אויף ביידע זײַטן. אַ פּוילישע פֿרוי, פֿרוי סטעץ, האָט יעדן טאָג געלאָזט אַן עמער זופּ בײַם טויער פֿונעם וועג־בוי־לאַגער פֿאַר די ייִדישע אַרבעטער, מיט דער סכּנה פֿאַר איר אייגן לעבן.⁵⁶ אָבער עס זײַנען אויך געווען מסירות, און דער קאָמענדאַנט פֿון דער פּוילישער קרימינאַל־פּאָליציי, גראַבאַרטשיק, האָט דערשאָסן ייִדן, וואָס מען האָט אים צוגעבראַכט; דער פּוילישער סעקרעטאַר פֿונעם שטעטל־אַמט האָט געזען, ווי אַ דײַטשער זשאַנדאַרם טייט פֿיר ייִדישע קינדער פֿאַרן פֿאַרלאָזן די געטאָ.⁵⁷ די געטאָ האָט געדויערט אַן ערך פֿערצן חדשים, ביז דער דעפּאָרטאַציע פֿון מײַ 1942.⁵⁸

71941

מיטן הונגער און דער ענגשאַפֿט איז געקומען דער טיפֿוס. עס איז אויסגעבראָכן אַ טיפוס עפּידעמיע, האָט שבע געשריבן, וועלכע האָט אויך נישט אויסגעמיטן מאָטלען. רפֿואות זײַנען ניט געווען, און הונדערטער זײַנען געשטאָרבן. בעת ער איז געלעגן אין בעט מיט פֿיבער, איז אָנגעקומען די בשׂורה, אַז זײַן ברודער פרוטשע איז דערשאָסן געוואָרן, און דערנאָך זײַן פֿעטער, מאיר בערעזינער. די מאָרדן האָבן שטאַרק געווירקט אויף מאָטלען וועלכער איז געלעגן אַ צוגעשמידטער צום בעט. ער האָט דעמאָלט זיך געגעבן דאָס וואָרט, אַז ווען ער וועט איבערהאַלטן די שווערע קראַנקהייט, וועט ער זיך נישט לאָזן פירן ווי אַ שעפּעלע צו דער שחיטה, נאָר וועט טאָן אַלץ, כדי נקמה צו נעמען אין די מערדער. דאָס דאָזיקע געפֿיל, האָט זי געשריבן, איז אין אים רייף געוואָרן שוין אין אָנהויב און דערמיט האָט ער געאָטעמט אַלע שפּעטערדיקע טעג און נעכט, אין וועלכע ער האָט זיך אָפּגעגעבן דעם קאַמף קעגן די דייטשן.⁵⁹

היסטאָרישער הינטערגרונטטיפֿוס, פֿאַרשפּרייט דורך לײַז, האָט זיך דורכגעטראָגן דורך די געטאָס פֿונעם אָקופּירטן פּוילן, צום ערגסטן אין 1941.⁶⁰ די דײַטשע פּראָפּאַגאַנדע האָט באַשולדיקט די ייִדן אין די עפּידעמיעס און זיך מיט זיי באַנוצט צו רעכטפֿאַרטיקן דאָס נאָך פֿעסטערע פֿאַרשליסן פֿון די געטאָס, וואָס האָט די קראַנקייט נאָר פֿאַרערגערט.⁶¹

8דער געטאָ־פּלויט

מאָטלס ברודער פרוטשע, וועמענס פֿולער נאָמען איז געווען אפֿרים, איז אַרויס פֿון געטאָ אײַנצושאַפֿן עפּעס צום עסן פֿאַר דער משפּחה. האָט אים געטראָפן אַ מערדערישע קויל פון אַ דייטשן פּאַטרול, האָט שבע געשריבן, און ער איז דערהרגעט געוואָרן אויפן אָרט. אויף אַזאַ אופן איז אויך דערשאָסן געוואָרן מאָטלס פעטער, מאיר בערעזינער. יעדע משפּחה אין געטאָ איז יעדן טאָג געשטאַנען פֿאַר דער זעלבער ברירה: בלײַבן אינעווייניק און הונגערן, אָדער אַרויסגיין און ריזיקירן אַ קויל.⁶²

היסטאָרישער הינטערגרונטהונגער איז אויך געווען אַ געווער. די אָפֿיציעלע ראַציעס פֿאַר ייִדן אינעם גענעראַל־גובערנאַטאָרשאַפֿט זײַנען געווען אַ ברעקל פֿון דעם, וואָס אַ מענטש דאַרף, כּדי צו לעבן.⁶³ אין דער וואַרשעווער געטאָ זײַנען זיי געפֿאַלן ביז אונטער 200 קאַלאָריעס אַ טאָג.⁶⁴ שמוגל, אָפֿט דורך קינדער, האָט געהאַלטן משפּחות בײַם לעבן, און מען האָט אים געשטראָפֿט מיטן טויט.⁶⁵ אַנדערע לעבן־געבליבענע פֿון ריקי האָבן געדענקט די זעלבע טויטן. בערל בראָנקאַזש האָט געשריבן, אַז בנימין סוכאָדאָלסקי, מענדל טייטלבוים און אפֿרים פישטיין, וואָס איז געווען פרוטשעס פֿולער נאָמען, זײַנען דערשאָסן געוואָרן בײַם פּרובירן אַרויסצוגיין פֿון געטאָ, און אַז מאיר פישטיין, דער גיבור פֿון שטעטל, האָט זיך געשטעלט אַנטקעגן דער אוקראַיִנישער פּאָליציי, און ערשט נאָך אַ לאַנגן געראַנגל איז זיי געלונגען אים צו דערהרגענען. יוסף גוטוואַקס האָט געדענקט סוכאָדאָלסקין, טייטלבוימען און מאיר באַרזינערן דערשאָסן פֿאַרן אַרויפֿטרעטן אויפֿן טראָטואַר, וואָס איז געווען רעזערווירט פֿאַר קריסטן.⁶⁶

9אָנהייב מײַ 1942

ווי נאָר מאָטל איז ווידער געשטאַנען אויף די פֿיס, האָט ער אָנגעהויבן פּלאַנירן אַ וועג אַרויס פֿון געטאָ. דאָס איז נישט געווען סתם אַן אימפּולס, האָט שבע געשריבן, נאָר אַ פעסטער באַשלוס, וועלכער איז געווען אין איינקלאַנג מיט זיין פעסטן כאַראַקטער, מיט דעם מוט און דרייסטקייט, מיט וועלכע ער האָט זיך אויסגעצייכנט. שבע איז געגאַנגען די ערשטע. עטלעכע טעג פֿאַרן סוף איז זי בײַ נאַכט אַרויס פֿון געטאָ און האָט זיך דורכגעשלאָגן צום וואַלד. מיר האָט צוגעשפּילט דאָס גליק, האָט זי געשריבן, וואָס איך בין נאָך מיט עטלעכע טעג פריער אַוועק פון געטאָ. זי האָט עס דעמאָלט ניט געקענט וויסן, אָבער דאָס איז געווען דער באַשלוס, וואָס האָט געראַטעוועט איר לעבן.⁶⁷

היסטאָרישער הינטערגרונטאין יאַנואַר 1942 האָבן זיך נאַצישע באַאַמטע געטראָפֿן אין וואַנזע, לעבן בערלין, צו קאָאָרדינירן דעם מאָרד פֿון די ייִדן פֿון אייראָפּע.⁶⁸ די ייִדן פֿונעם לובלינער דיסטריקט זײַנען געווען צווישן די ערשטע, וואָס מען האָט געשיקט אין די נײַע דײַטשע נאַצישע טויט־לאַגערן, פֿאַרניכטונג־לאַגערן, וואָס די דײַטשן האָבן אויפֿגעבויט אין אָקופּירטן פּוילן אויף קיין אַנדער צוועק ניט ווי מאַסן־מאָרד.⁶⁹ אין מאַרץ און אַפּריל האָט מען אַן ערך 26,000 לובלינער ייִדן געשיקט אינעם דײַטשן טויט־לאַגער בעלזשעץ.⁷⁰ אַ צווייטער, סאָביבאָר, אויך אין אָקופּירטן פּוילן, האָט אָנגעהויבן טייטן אָנהייב מײַ.⁷¹ שבע האָט קיין מאָל ניט געשריבן, פֿאַר וואָס זי איז געגאַנגען די ערשטע, אָדער וואָס זי האָט געמיינט צו טאָן, ווען זי איז שוין אין דרויסן. די געטאָ האָט געהאַט סיבות צו האָבן מורא. דורך די ערשטע חדשים פֿון 1942 זײַנען דורך איר געלאָפֿן קלאַנגען וועגן אַן „עוואַקואַציע“, אַ סך ריקער ייִדן האָבן זיך אַרויסגעגנבֿעט אין דער זשעלעכאָווער געטאָ, און די דײַטשן האָבן גענומען משפּחה־מיטגלידער פֿאַר געפֿאַנגענע, כּדי זיי אָפּצושטעלן. אַרום דעם 6טן מײַ איז דער פֿאָרזיצער פֿונעם ייִדנראַט, משה ווײַספֿיש, דערשאָסן געוואָרן, לויט איין לעבן־געבליבענעם דערפֿאַר, וואָס ער האָט געשיקט זײַן אייגענע משפּחה קיין זשעלעכאָוו.⁷² אויפֿן פֿרעגבויגן, וואָס זי האָט אויסגעפֿילט אין אַ די־פּי־לאַגער אין 1946, האָט שבע דאַטירט איר צײַט בײַ די פּאַרטיזאַנער פֿונעם 7טן מײַ 1942, דעם טאָג, ווען די געטאָ איז אויסגעליידיקט געוואָרן.⁷³

10ריקי, דער 7טער מײַ 1942

באַגינען איז די געטאָ אַרומגערינגלט געוואָרן פֿון דײַטשן, מיט ליטווישע און אוקראַיִנישע הילף־מאַנשאַפֿטן און דער אָרטיקער פּוילישער פּאָליציי בײַ זייער זײַט. שבע האָט עס גערופֿן דער שוואַרצער טאָג ווען די דייטשע רוצחים האָבן אַרומגערינגלט דאָס געטאָ און אָנגעהויבן אַרויסצופירן די יידן. יעדן ייִד האָט מען באַפֿוילן אַרויסצוגיין אויפֿן מאַרק־פּלאַץ, און דאָרט האָט מען אַ סך אויסגעשאָכטן, דאָס רובֿ קינדער, אַלטע און קראַנקע. די איבעריקע האָבן געמוזט אָפּגעבן זייער געלט און זייערע צירונגען. דערנאָך האָט מען זיי געטריבן אַרויס פֿונעם שטעטל צו דער באַן־סטאַנציע אין דעמבלין. אויפֿן וועג האָבן די וועכטער דערשאָסן נאָך 135. אויף דער סטאַנציע האָט געוואַרט אַ צוג. ער איז געגאַנגען קיין סאָביבאָר, אַ דײַטשער נאַצישער טויט־לאַגער אינעם וואַלד בײַם טײַך בוג, אין דעם דײַטש־אָקופּירטן פּוילן.⁷⁴

היסטאָרישער הינטערגרונטהיסטאָריקער דאַטירן די ליקווידאַציע אויפֿן 6טן ביזן 8טן מײַ 1942. דער מאַרש קיין דעמבלין איז געווען אַן ערך אַכט מײַל, און צווישן 130 און 150 מענטשן זײַנען דערשאָסן געוואָרן אויפֿן וועג.⁷⁵ לויט פֿאַרשיידענע ציילונגען האָט מען אַרויפֿגעזעצט אויפֿן צוג צווישן 1,500 און 3,000 ייִדן פֿון ריקי און פּליטים, וואָס האָבן זיך דאָרט באַהאַלטן.⁷⁶ די דײַטשן האָבן אָנגעהויבן פֿאַרגאַזן אין סאָביבאָר נאָר עטלעכע טעג פֿריִער, אַזוי אַז די ייִדן פֿון ריקי זײַנען געווען צווישן זײַנע ערשטע קרבנות.⁷⁷ יענעם פֿרימאָרגן, האָט אַ לעבן־געבליבענער געשריבן, איז אַרומגעגאַנגען אויפֿן פּלאַץ די בשׂורה פֿון פֿרישע קרבנות: נעבן משה גאָלדעס האָט מען דערשאָסן נייטשעס אייגער. דער מערסט מסתּברדיקער טײַטש איז, אַז שבעס פֿאָטער איז דערשאָסן געוואָרן אויפֿן מאַרק־פּלאַץ יענעם טאָג.⁷⁸

11דער ראַנד פֿונעם וואַלד

פֿון צווישן די ביימער האָט שבע געקוקט, ווי די לאַנגע קאָלאָנע פֿאַרלאָזט דאָס שטעטל, וווּ איר משפּחה האָט געלעבט זינט דורות. ערגעץ אין יענעם עולם, ווי ווײַט די משפּחה ווייסט, זײַנען געווען אירע עלטערן, משה און אסתר פריידל; מאָטלס מוטער, חיה איטע, זײַנע שוועסטער שׂרה בלומע און שיינדל, און זײַנע ברידער לייזער און מאיר, מיט לייזערס ווײַב; און די מומעס, די פֿעטערס און די קוזינען פֿון די פישטיינס און פֿון די קורצגאַנטס. קיינער פֿון זיי איז ניט צוריקגעקומען. סײַדן די דײַטשן האָבן זיי צוריקגעהאַלטן אין דעמבלין, ווי זיי האָבן צוריקגעהאַלטן מאָטלען, איז ווער פֿון זיי עס האָט איבערגעלעבט דעם פּלאַץ און דעם וועג, דערמאָרדעט געוואָרן אין סאָביבאָר, דעם דײַטשן נאַצישן טויט־לאַגער אין אָקופּירטן פּוילן. שבע האָט ניט געקענט טאָן גאָרנישט, נאָר קוקן.⁷⁹

היסטאָרישער הינטערגרונטדער דײַטשער טויט־לאַגער סאָביבאָר איז געשטאַנען אין די וועלדער בײַם טײַך בוג, אַן ערך 50 מײַל אויף מיזרח פֿון לובלין און בערך 70 מײַל פֿון ריקי.⁸⁰ דאָס רובֿ מענטשן האָט מען געטייט אין עטלעכע שעה נאָכן אָנקומען.⁸¹ ביז אָקטאָבער 1943 האָבן די דײַטשן דאָרט דערמאָרדעט צווישן 170,000 און 250,000 ייִדן.⁸² דעם 14טן אָקטאָבער 1943 האָבן זיך די געפֿאַנגענע אויפֿגעשטעלט און זיך דורכגעריסן. אַן ערך פֿופֿציק פֿון זיי האָבן דערלעבט דעם סוף פֿון דער מלחמה.⁸³

12דעמבלין, מײַ 1942

אויף דער דעמבלינער סטאַנציע האָבן די דײַטשן אַרויסגעצויגן פֿונעם עולם אַן ערך צוויי הונדערט מענער אויף שקלאַפֿן־אַרבעט בײַם לופֿטפֿעלד פֿון דער לופֿטוואַפֿע און בײַ זײַנע אַמוניציע־מאַגאַזינען. מאָטל איז געווען איינער פֿון זיי. אַזוי האָט ער איבערגעלעבט יענעם טאָג. אין וואַלד האָט שבע געפֿונען אַ פּאָליאַק, וועמען זי האָט געטרויט, און אים געשיקט אויפֿצוזוכן מאָטלען מיט אַ בשׂורה: זי איז אַנטלאָפֿן, זי לעבט, און זי איז אין וואַלד.⁸⁴

היסטאָרישער הינטערגרונטדי דעמבלינער אַרבעטס־לאַגערן האָבן באַדינט די דײַטשע לופֿט־באַזע און דעם ריזיקן פֿאַר־מלחמהדיקן אַמוניציע־מאַגאַזין אין סטאַווי.⁸⁵ אין אָקטאָבער 1942 האָט מען די איבערגעבליבענע ייִדן פֿון דער דעמבלינער געטאָ דעפּאָרטירט אינעם דײַטשן נאַצישן טויט־לאַגער טרעבלינקע, אין אָקופּירטן פּוילן, אָבער דער לאַגער בײַם לופֿטפֿעלד האָט געהאַלטן ייִדישע געפֿאַנגענע בײַ דער אַרבעט ביזן 22סטן יולי 1944, טעג איידער די רויטע אַרמיי איז אָנגעקומען.⁸⁶ דאָס לופֿטפֿעלד, וווּ מען האָט מאָטלען געשטעלט צו דער אַרבעט, האָט זיך געצויגן בײַם דרומדיקן ראַנד פֿון דעמבלין. פֿאַר דער מלחמה איז עס געווען דאָס פֿעלד פֿון דער אָפֿיצירן־שול פֿון דער פּוילישער לופֿט־פֿלאָט, די שול פֿון די אָדלערלעך;⁸⁷ אונטער דער אָקופּאַציע איז עס געווען אַ גרויסע באַזע פֿון דער לופֿטוואַפֿע;⁸⁸ און הײַנט איז עס ווידער אַ לערן־באַזע פֿון דער פּוילישער לופֿט־פֿלאָט, די 41סטע לערן־לופֿט־באַזע (זעט עס אויף אַ מאַפּע).⁸⁹

13דעמבלין, 1942

ביי דער אַרבעט, האָט שבע געשריבן, איז צו מאָטלען דערגאַנגען די ידיעה פון דעם קריסט, וואָס איך האָב געשיקט צוויסנטון אים, אַז איך געפין זיך אין וואַלד. דאָס האָט אים צוגעגעבן מוט און עס האָט נישט לאַנג געדויערט און ער האָט דורכגעפירט דאָס אַנטלויפן פון לאַגער און ער איז אָנגעקומען צו מיר אין וואַלד. ער האָט ניט געוואָלט וואַרטן, ביז די דײַטשן וועלן באַשליסן, ווען זײַן אַרבעט איז פֿאַרטיק.⁹⁰

היסטאָרישער הינטערגרונטמאָטל איז ניט געווען דער איינציקער מאַן פֿון ריקי, וואָס איז אַזוי אַרויס פֿון די דעמבלינער לאַגערן. מאַנאַשאַ בראָנקעש, געבוירן אין ריקי אין 1917, איז געהאַלטן געוואָרן אינעם דעמבלינער אַרבעטס־לאַגער פֿון 1940 ביז 1943 און האָט דאָרט געאַרבעט בײַם לופֿטפֿעלד, דערנאָך איז ער אַנטלאָפֿן מיט אַ גרופּע געפֿאַנגענע אין וואַלד און געקעמפֿט מיט די פּאַרטיזאַנער ביז 1945.⁹¹

14דער וואַלד, 1942

ער האָט זי געפֿונען, און זייער לעבן אין וואַלד האָט זיך אָנגעהויבן: דער שווערער וועג, אויף וועלכן מיר האָבן דורכגעמאַכט די גרויזאַמע איבערלעבענישן, טאָג און נאַכט אין ווילדן וואַלד, אַרומגערינגלט פון אינעווייניקסטע און דרויסנדיקע שונאים. פון איין זייט די פּאָליאַקן, וועלכע האָבן אונדז פאַרפאָלגט אין וואַלד. פון דער אַנדערער זייט - די דייטשן, וועלכע האָבן פון צייט צו צייט געמאַכט אָבלאַוועס אויף אונדזער וואַלד. בײַ טאָג זײַנען זיי געלעגן שטיל צווישן די געדיכטע ביימער און ווילדע קוסטעס, פון וועלכע מיר האָבן נישט געקענט אַרויסשטעקן דעם קאָפּ אויף דער ליכטיקער שיין. מיטן אָנקום פון דער נאַכט, ווען עס איז שוין געווען גוט פינצטער, האָבן מיר ערשט געקענט זיך אויפשטעלן און פאָרזיכטיק זיך באַוועגן, אַכטונג געבן עס זאָל אונדז קיינער, חלילה, נישט באַמערקן.⁹²

היסטאָרישער הינטערגרונטנאָך די דעפּאָרטאַציעס האָבן די דײַטשע פּאָליציי און אירע העלפֿער סיסטעמאַטיש געיאָגט נאָך ייִדן, וואָס זײַנען אַנטלאָפֿן, אַ קאַמפּאַניע, וואָס די דײַטשן האָבן גערופֿן Judenjagd, די יאָגעניש נאָך ייִדן. מסרים האָט מען באַצאָלט מיט געלט, בראָנפֿן אָדער צוקער.⁹³ היסטאָריקער שאַצן, אַז צענדליקער טויזנטער ייִדן, וואָס זײַנען אַנטלאָפֿן פֿון די געטאָס פֿונעם אָקופּירטן פּוילן, זײַנען אַזוי געכאַפּט און געטייט געוואָרן.⁹⁴

15דער וואַלד, 1942

צום ערגסטן איז געווען ווען עס האָט אָנגעהויבן רעגענען, האָט שבע געשריבן. עס זענען געווען צייטן, ווען דער רעגן האָט נישט אויפגעהערט צו גיסן אַכט און צען טעג נאָכאַנאַנד. מיר זענען דאַן געלעגן ממש אין אַ טייך מיט וואַסער. בײַ נאַכט פֿלעגט מאָטל זיך אַרויסכאַפּן פֿונעם וואַלד, זיך צושאַרן צו אַ נאָענט דאָרף און בעטן בײַ אַ פּויער עפּעס צום עסן. דאָס איז געווען פאַרבונדן מיט גרויס געפאַר, ווייל די פּויערים פלעגן אָפטמאָל צוויסנגעבן די דייטשן, אַז אין דער געגנט געפינען זיך יידן. אַ מאָל, ווען ער איז געקומען צו אַ פּויער, האָט ער געמוזט זיך פאָרשטעלן אַלס פּאַרטיזאַן און מיט כוח נעמען ביי אים עפּעס צום עסן.⁹⁵

היסטאָרישער הינטערגרונטאין 1942 זײַנען אין די וועלדער פֿונעם לובלינער דיסטריקט שוין געווען אַקטיוו באַוואָפֿנטע גרופּעס: אַנטלאָפֿענע סאָוועטישע מלחמה־געפֿאַנגענע, קאָמוניסטישע פּאַרטיזאַנער פֿון דער פֿאָלקס־גוואַרדיע, געגרינדעט יענעם יאַנואַר, און אַנדערע.⁹⁶ פּויערים האָבן געהאַט גוטע סיבות צו האָבן מורא פֿאַר אַ מאַן, וואָס זאָגט, אַז ער איז אַ פּאַרטיזאַן, און דערפֿאַר האָט מאָטלס בלאָף געאַרבעט.⁹⁷

16האַרבסט 1942

שבעס ברודער נתן איז געהאַלטן געוואָרן אין דער דעמבלינער געטאָ מיט אַנדערע ייִדן פֿון ריקי. ווען די דײַטשן האָבן זי אויסגעליידיקט, האָט מען זיי אַרויפֿגעלאָדן אין פֿאַרמאַכטע וואַגאָנעס, ווי בהמות צו דער שחיטה. נתן האָט געזען, אַז ער האָט ניט וואָס צו פֿאַרלירן, און ער איז אַראָפּגעשפּרונגען פֿונעם לויפֿנדיקן צוג. דער שפּרונג איז אים געלונגען, און ער האָט געוואַנדערט איבער פֿעלדער און וועלדער, ביז ער איז אין אַ וואַלד אָנגעטראָפֿן אויף זײַנע צוויי שוועסטער, בלומע און שׂרה פּערל, וואָס האָבן אויך געבלאָנדזשעט אַהין און צוריק. זיי האָבן געהערט, אַז שבע און מאָטל לעבן ערגעץ אין יענע וועלדער.⁹⁸

היסטאָרישער הינטערגרונטדי דײַטשן האָבן אויסגעליידיקט די דעמבלינער געטאָ אין האַרבסט 1942 און געשיקט דאָס רובֿ פֿון די אַן ערך 2,500 מענטשן, וואָס זיי האָבן צונויפֿגעטריבן, אינעם דײַטשן נאַצישן טויט־לאַגער טרעבלינקע, אין אָקופּירטן פּוילן אויף צפֿון־מיזרח פֿון וואַרשע, וווּ צווישן 870,000 און 925,000 ייִדן זײַנען דערמאָרדעט געוואָרן.⁹⁹ שבעס ייִדיש שטעלט נתנען אין יענער געטאָ, אַזוי אַז דאָס איז מסתּמא געווען זײַן צוג.¹⁰⁰ אַנטלויפֿן האָט געמיינט זיך דורכקוועטשן דורכן קליינעם, מיט שטעכדראָט פֿאַרצויגענעם פֿענצטערל פֿון אַ לויפֿנדיקן פֿראַכט־וואַגאָן, בעת די וועכטער, וואָס האָבן באַגלייט דעם צוג, שיסן אויף יעדן, וואָס שפּרינגט.¹⁰¹

17דער וואַלד, האַרבסט 1942

ליגנדיק אין וואַלד, אָפּגעריסן פֿון דער וועלט, זײַנען שבע און מאָטל כסדר געווען פאַרנומען מיט די געדאַנקען וועגן אונדזערע משפּחות, אָבער זיי האָבן זיך קוים דערוועגט צו רעדן. געהיטן זיך מיט יעדן ריר, כדי עס זאָל נישט עמעץ דערהערן אַ שאָרך. מיר האָבן זיך פאַרשטענדיקט נאָר מיט שטום־לשון. איין אָוונט האָבן זיי דערהערט טריט, וואָס קומען צו צו זייער באַהעלטעניש. מיר האָבן צוגעלייגט אונדזערע אויערן צו דער ערד און קלאָרער אונטערשיידט, אַז דאָס זענען טריט פון אַ גרופּע מענטשן. די הערצער ביי אונדז האָבן אָנגעהויבן קלאַפּן האַסטיקער, אין גרויס שרעק: אָט, אָט און עס קומט אונדזער סוף... צוויי פֿרויען און אַ מאַן זײַנען פֿאַרבײַגעגאַנגען גלײַך לעבן זיי, ניט דערזעענדיק זיי, ייִדן, וואָס באַהאַלטן זיך, אַזוי ווי זיי אַליין. שבע און מאָטל האָבן זיך צוגעשאַרט נעענטער און דערזען, אַז די פֿרויען זײַנען אירע שוועסטער, בלומע און שׂרה פּערל, און דער מאַן איז איר ברודער נתן. די פרייד איז געווען אין לשער, אָבער געמישט מיט טיפן טרויער. עס האָט אונדז געשטיקט אַ געוויין. מיר האָבן נישט געוווסט וואָס צו טאָן מיט זיך מיר האָבן געוואָלט שרייען פון פרייד, פרייען זיך מיט אונדזער אָפּגעפינען זיך אָבער גלייכצייטיק האָט זיך געריסן פון אונדז דאָס געוויין איבערן גרויסן אומגליק, וואָס האָט פּאַסירט מיט די אַנדערע פון אונדזער גרויסער משפּחה.¹⁰²

18ווינטער 1942

עס איז אָנגעקומען דער ווינטער מיט די קאַלטע ווינטן און שניי־זאַוויערוכעס, האָט שבע געשריבן. די בלעטער זענען אַראָפּגעפאַלן פון די ביימער. די צייכנס פון אונדזערע טריט אינעם טיפן שניי האָבן געדראָט אונדז אויסצוגעבן. מאָטל איז אַרײַן אין אַ דאָרף און געפֿונען אַ פּויער, וואָס האָט זיך אײַנגעשטימט זיי אויסצובאַהאַלטן איבערן ווינטער, אָבער נאָר שבען און אירע צוויי שוועסטער; ער און נתן וועלן מוזן בלײַבן אין וואַלד. ער האָט אַרויסגעפֿירט שבען די ערשטע. נתן איז געבליבן מיט מיינע צוויי שוועסטער וואַרטן, ביז מאָטל וועט צוריקקומען און זיי איינציקווייז אַוועקפירן אין דאָרף אַריין. ווען ער איז צוריקגעקומען, זײַנען זיי ניט געווען דאָרט, וווּ זיי האָבן געדאַרפֿט וואַרטן אויף אים. אַ פאַרציטערטער האָט ער זיי גענומען זוכן צווישן די קוסטעס אין וואַלד. אין מוח האָט אים געעקבערט דער מוראדיקער געדאַנק, אַז עס איז געשען אַן אומגליק. ער האָט לאַנג נישט געדאַרפט זוכן און ער האָט זיך באַלד אָנגעטראָפן אויף די דריי קערפּערס, וועלכע זענען געלעגן צווישן די ביימער מיט באָרוועסע פיס.¹⁰³

היסטאָרישער הינטערגרונטאין אָקופּירטן פּוילן זײַנען שיך און וואַרעמע קליידער געווען טײַער ווי גאָלד, און ייִדן, וואָס האָבן זיך באַהאַלטן, האָט מען באַרויבט און געטייט פֿאַר זיי.¹⁰⁴ פּוילישע היסטאָריקער האָבן דאָקומענטירט אַ סך אַזעלכע מאָרדן דורך אָרטיקע מענטשן, אינעם לובלינער דיסטריקט און איבערן גאַנצן דאָרפֿישן פּוילן, צווישן 1942 און 1944.¹⁰⁵

19ווינטער 1942

דאָס איז געווען פאַר מאָטלען אַ שרעקלעכער קלאַפּ, האָט שבע געשריבן. אַזאַ ברוטאַליטעט האָט ער נאָך ביז דאַן נישט געזען. אַ צעבראָכענער איז ער צוריקגעקומען צו איר אין באַהעלטעניש, און אַ לאַנגע צײַט האָט ער ניט געקענט אַרויסרעדן קיין איינציק וואָרט. זיין פּנים און זיין פינצטער שווייגן האָט מיר גלייך געזאָגט, אַז עס האָט פּאַסירט עפּעס שרעקלעכס. איך האָב אים גענומען בעטן, ער זאָל מיר אַלץ דערציילן און ענדלעך איז מיר געלונגען אַרויסצוקריגן פון אים וואָס ער האָט געזען און וואָס ער האָט איבערגעלעבט. ביידע זענען מיר געבליבן זיצן צעבראָכענע און דערשלאָגענע, נישט געהאַט קיין כּוח צו וויינען און שוין נישט געווען קיין טרער אין אונדזערע אויגן. דאָס האַרץ איז געוואָרן ווי פאַרגליווערט, פאַרשטיינערט פון אומגעהויערן צער און ווייטיק.¹⁰⁶

20ווינטער 1942 ביז 1943

זייער באַהעלטעניש איז געווען אויף אַ בוידעם פון אַן אָפּגעלאָזטער הייזקע. עס האָט דאָרט געהערשט אַ מוראדיקע קעלט, וואָס האָט דורכגעפרוירן די ביינער, אָבער מיר האָבן געוווּסט, אַז מיר מוזן זיך האַלטן שטאַרק און נישט לאָזן זיך איינברעכן. דער ווילן צו לעבן איז אין יענע גרויסע געפאַרן מיט יעדן טאָג געוואָרן נאָך שטאַרקער. עס האָט געברענט אין אונדז דער דראַנג נאָך נקמה. מיר האָבן אַזוי שטאַרק געוואָלט זען מיט די אייגענע אויגן דעם סוף פון די דייטשן. קיינער אַחוץ דעם פּויער האָט ניט געוווּסט וועגן דער באַהעלטעניש, און ער האָט געוווּסט נאָר וועגן שבען. ער איז געווען זיכער, אַז מאָטל איז ביי די פּאַרטיזאַנער אין וואַלד. דאָס איז אויך געווען די סיבה, וואָס ער האָט מיר דערלויבט זיך צו באַהאַלטן אויף זיין בוידעם. בײַ נאַכט פֿלעגט מאָטל זיך אַראָפּכאַפּן פֿונעם בוידעם צו שאַפֿן עפּעס עסן. ער האָט זיך שטילערהייט אַרויסגעשאַרט און נאָך שטילער צוריקגעקומען, אַז קיינער זאָל אים נישט באַמערקן.¹⁰⁷

היסטאָרישער הינטערגרונטלויט דעם דײַטשן געזעץ אין אָקופּירטן פּוילן האָט מען באַהאַלטן אַ ייִד געשטראָפֿט מיטן טויט, און פֿון סוף 1942 האָט די סטראַשונג דערגרייכט אויך דעם ראַטעווערס משפּחה.¹⁰⁸ די דײַטשן האָבן עס דורכגעפֿירט, אַ מאָל אויסטייטנדיק גאַנצע הויזגעזינדן.¹⁰⁹ פֿון דעסטוועגן האָבן טויזנטער פּאָליאַקן גענומען אויף זיך די סכּנה. מער פּאָליאַקן ווי מענטשן פֿון יעדן אַנדערן פֿאָלק זײַנען אָנערקענט געוואָרן פֿון יד ושם ווי חסידי אומות העולם, איבער 7,000.¹¹⁰

21פֿרילינג 1943

עס איז געווען פרילינג 1943, ווען מיר זענען צוריק אַרויס אין וואַלד, האָט שבע געשריבן, און אין איינער אַ העלער לבנה־נאַכט, דער הימל איז געווען אויסגעשטערנט און מען האָט געקענט זען אַלץ, וואָס עס טוט זיך אין וואַלד, האָבן מיר פּלוצים דערהערט אַ גערויש פון אַן עראָפּלאַן. ער האָט געקרײַזט איבערן וואַלד, און זיי האָבן ניט געקענט דערקענען, צי ער איז אַ רוסישער אָדער אַ דײַטשער. מיר זענען געווען פול מיט שרעק און עס האָט זיך אונדז אויסגעוויזן, אַז די דייטשן זוכן אונדז. נאָכדעם ווי זיי האָבן שוין געהאַט אויסגעקוילעט אַלע יידן, האָבן זיי זיך געיאָגט נאָך די רעשטלעך, וואָס האָבן זיך באַהאַלטן אין וואַלד. דערנאָך האָבן זיי דערזען, ווי מענטשן שפּרינגען אַרויס פֿונעם עראָפּלאַן און לאָזן זיך אַראָפּ מיט געעפֿנטע פּאַראַשוטן. איינער איז אַראָפּגעפֿאַלן לעבן זיי, אויף אַ בוים, און האָט זיך דאָרט פאַרפּלאָנטערט מיט די שטריק פון פּאַראַשוט צווישן די געדיכטע צווייגן פון בוים. ער איז געבליבן הענגען צווישן די צווייגן און זיך נישט געקענט אויפפּלאָנטערן. מיט דער גרעסטער פֿאָרזיכטיקייט זײַנען זיי צוגעגאַנגען צום בוים און דערזען פֿאַר זיך אַ מאַן אין פולער באַוואָפענונג, מיט אַ מאַשינ־געווער און באַהאָנגען מיט האַנט־גראַנאַטן. ער איז געווען האַלב פאַרחלשט און מיר האָבן אים געהאָלפן אַראָפּקריכן פון בוים. די צווײַגן האָבן אים צעקראַצט איבעראַל און צעריסן די הויט פֿון די הענט און פֿיס. זיי האָבן אים פֿאַרבאַנדאַזשירט די וווּנדן און געגעבן אַ ביסל וואַסער. ווען ער איז געקומען צו זיך, האָט ער זיך פאָרגעשטעלט אַלס קאָמענדאַנט פון אַ רוסישער דיווערסאַנטן־גרופּע, וואָס ציילט 5 מענטשן. ער האָט געזאָגט, אַז זיין נאָמען איז סערקיסאָוו און זייער ציל איז דורכצופירן סאַבאָטאַזש־אַקטן אין הינטערלאַנד פון די דייטשן.¹¹¹

היסטאָרישער הינטערגרונטפֿון 1942 ביז 1944 האָבן די סאָוועטישע אויסשפּיר־דינסטן, סײַ די פֿון דער רויטער אַרמיי, סײַ די פֿונעם ענקאַוועדע, אַראָפּגעלאָזט מיט פּאַראַשוטן קליינע גרופּעס הינטער די דײַטשע ליניעס אין אָקופּירטן פּוילן.¹¹² געוויינטלעך זײַנען דאָס געווען אַ האַנטפֿול מענטשן מיט אַ ראַדיאָ און אויפֿרײַס־מאַטעריאַלן, געשיקט אָפּצושנײַדן די באַן־ליניעס, וואָס האָבן געשפּײַזט דעם מיזרח־פֿראָנט.¹¹³ סערקיסאָווס אייגענע גרופּע האָט מען אין די רעקאָרדן נאָך ניט געפֿונען.¹¹⁴

22פֿרילינג 1943

דעם זעלבן טאָג זענען זיך צונויפגעקומען אויך די אַנדערע 5 רוסישע דיווערסאַנטן, האָט שבע געשריבן, און אין דעם זאַגייניק, וווּ מיר זענען געווען באַהאַלטן, האָבן זיי געשאַפן אַזאַ מין מיליטערישן שטאַב און אָפּגעהאַלטן זייער באַראַטונג. זיי האָבן מיט זיך געהאַט פאַרשידענע מאַפּעס און אַ ראַדיאָ, מיט וועלכן זיי האָבן זיך געקענט פאַרבינדן מיט רוסן אויף דער צווייטער זייט פראָנט־ליניע. ווען די נאַכט איז צוגעפֿאַלן, האָט זיך ווידער דערהערט דער גערויש פֿון אַן עראָפּלאַן, און ווידער האָבן זייערע הערצער געציטערט: ווער ווייסט, צי דאָס איז ניט אַ דײַטשער עראָפּלאַן, וואָס זוכט איצט די דיווערסאַנטן? די רוסן האָבן אונדז באַרויִקט מיט זייערע פריילעכע אויסגעשרייען, אַז דאָס זענען אונדזערע. סערקיסאָוו האָט אַרויסגעשאָסן אַ סיגנאַל־ראַקעטע אין דער לופֿטן, און דער עראָפּלאַן האָט אָנגעהויבן אַראָפּלאָזן קאַסטנס, וואָס זײַנען געהאָנגען אויף פּאַראַשוטן, און אויך זעק. דאָס זענען געווען קאַסטנס מיט אויפרייס־מאַטעריאַלן. די זעק זענען געווען פול מיט עסן און מלבושים. אַזוי אַרום האָבן מיר זיך מיטאַמאָל געפונען צווישן אַ גוט־אויסגעשטאַטער רוסישער פּאַרטיזאַנער־גרופּע. מיר האָבן זיך שטאַרק געפרייט און אונדזער מאָראַל איז געשטיגן. די גאַנצע צייט, וואָס מיר זענען געווען אין וואַלד איז דאָך געווען אונדזער חלום צונויפטרעפן זיך מיט פּאַרטיזאַנער און קעמפן צוזאַמען מיט זיי קעגן די דייטשן.¹¹⁵

היסטאָרישער הינטערגרונטסאָוועטישע עראָפּלאַנען האָבן בײַ נאַכט פֿאַרזאָרגט די פּאַרטיזאַנער, אַראָפּוואַרפֿנדיק געווער, אויפֿרײַס־מאַטעריאַלן און עסן צו סיגנאַל־פֿײַערן אָדער ראַקעטן אויף דער ערד.¹¹⁶ די אַראָפּוואַרפֿן האָבן דערלויבט קליינע גרופּעס צו אַרבעטן חדשים לאַנג טיף הינטער די דײַטשע ליניעס.¹¹⁷

231943

די רוסן האָבן אונדז געגעבן געווער און מאָטל איז געוואָרן זייער וועגווייזער, האָט שבע געשריבן. ער האָט אויסגעצייכנט געקענט די גאַנצע געגנט, אין וועלכער ער איז דערצויגן געוואָרן זינט די פריע קינדער־יאָרן. פון צייט צו צייט האָבן מיר געטוישט די ערטער. אין די נעכט פלעגט מאָטל אַרויסגיין מיט עטלעכע פּאַרטיזאַנער דורכצופירן סאַבאָטאַזש־אַקציעס, אויפרייסן מיליטערישע טראַנספּאָרטן, באַן־ליניעס און פאַרשידענע מיליטערישע איינריכטונגען. זייערע צילן זײַנען געלעגן אַרום דעמבלין.¹¹⁸

היסטאָרישער הינטערגרונטדעמבלין איז געווען אַ וויכטיקער באַן־קנופּ און האָט געהאַט אַ גרויסע באַזע פֿון דער לופֿטוואַפֿע.¹¹⁹ דאָס נאָענטע סטאַווי האָט געהאַט אַ ריזיקן פֿאַר־מלחמהדיקן אַרמיי־אַמוניציע־מאַגאַזין, און די דײַטשן האָבן דאָרט געפֿירט אַן אַרבעטס־לאַגער פֿאַר ייִדן.¹²⁰ אין 1943 האָבן סאָוועטישע פּאַרטיזאַנער און פּוילישע קאָמוניסטישע אָפּטיילן אין דער לובלינער געגנט אָנגעהויבן אויפֿרײַסן דײַטשע צוגן, און אין 1944 האָבן זייערע אָנפֿאַלן אויף טראַנספּאָרטן, וואָס זײַנען געגאַנגען קיין מיזרח, געהאָלפֿן דער רויטער אַרמיי.¹²¹

241943

זיי פלעגן אויך אויפרייסן בריקן, האָט זי געשריבן, אָבער די גאַנצע צייט האָבן די פּאַרטיזאַנער זיך געהיטן נישט צו טרעפן זיך פּנים אל פּנים מיט די דייטשן. זיי האָבן אויך אויסגעמיטן צו באַווייזן זיך פאַר די פּאָליאַקן, וועלכע האָבן געוווּסט, אַז אין דער געגנט געפינען זיך פּאַרטיזאַנער. אין איר שפּעטערדיקער ענגלישער דערציילונג האָט זי צוגעגעבן, אַז זיי האָבן זיך אויך געהיטן פֿון דער פּוילישער אונטערערדישער אַרמיי, דער היים־אַרמיי, וואָס זי האָט געדענקט ווי אַ פֿײַנטלעכע צו ייִדן. פֿאַר די פּויערים פֿון דער געגנט איז ער געווען מאָטעק, די פּוילישע פֿאָרעם פֿון זײַן נאָמען. פון אויער צו אויער פלעגן די פּויערים זיך דערציילן, אַז דער ייד מאָטעק פון ריקי גייט אַרום מיט מאַשינגעווער און פירט אָן מיט אַ גרופּע פּאַרטיזאַנער. מאָטעק איז געוואָרן אַ לעגענדאַרע געשטאַלט צווישן די פּויערים פון דער אַרומיקער געגנט. זי אויך איז שפּעטער פֿאַרשריבן געוואָרן ווי אַ פּאַרטיזאַנערין.¹²²

היסטאָרישער הינטערגרונטצענדליקער טויזנטער ייִדן האָבן געקעמפֿט ווי פּאַרטיזאַנער אין אָקופּירטן מיזרח־אייראָפּע, אין סאָוועטישע אָפּטיילן, אין פּוילישע קאָמוניסטישע אָפּטיילן און אין אייגענע ייִדישע גרופּעס.¹²³ די באַציִונג פֿון דער היים־אַרמיי צו ייִדן איז געווען אַנדערש פֿון אָרט צו אָרט: טייל אָפּטיילן האָבן ייִדן באַשיצט און באַוואָפֿנט, בעת אַנדערע האָבן זיי אָפּגעשטויסן אָדער געטייט.¹²⁴

25ווינטער 1943

עס האָט זיך אָנגערוקט דער ווינטער 1943/44, האָט שבע געשריבן, און די רוסישע פּאַרטיזאַנער האָבן פּלוצים באַקומען אַ באַפעל אָפּצוטראָגן זיך פון וואַלד און אַוועק אין אַנדערע וועלדער. אונדז איז געוואָרן אומעטיק אויפן האַרצן. די גאַנצע צייט, וואָס מיר זענען געווען צוזאַמען האָבן מיר זיך צונויפגעלעבט ווי איין משפּחה, עס האָבן אונדז פאַרבונדן די געמיינזאַמע געפאַרן, די געמיינזאַמע נקמה־אַקציעס. אָבער זיי האָבן מיך נישט געקענט מיטנעמען, בלויז מאָטלען. ער האָט מיך נישט געוואָלט איבערלאָזן אַליין און מיר האָבן דערפאַר געמוזט זיך צעשיידן מיט אַ שווער האַרץ.¹²⁵

היסטאָרישער הינטערגרונטיענעם ווינטער האָט זיך דער פֿראָנט גערוקט אויף מערבֿ. אָנהייב יאַנואַר 1944 איז די רויטע אַרמיי אַריבער די פֿאַר־מלחמהדיקע מיזרח־גרענעץ פֿון פּוילן, און די סאָוועטישע פּאַרטיזאַנער־גרופּעס האָט מען אַריבערגעשטעלט אין נײַע געגנטן, פֿאָרויס פֿונעם אָנמאַרש.¹²⁶

26ווינטער 1943 ביז 1944

ווידער זענען מיר געבליבן אַליין אין וואַלד, האָט שבע געשריבן. עס איז געפאַלן דער ערשטער שניי און מיט יעדן טאָג איז געוואָרן אַלץ קעלטער. איך האָב זיך פאַרקילט און באַקומען הויכן פיבער. מאָטל האָט מיך ביינאַכט גענומען אויף זיינע פּלייצעס און אַוועקגעפירט קיין אוסמעליץ, צום פּריץ ניעדזשעלסקיס הויף, דעם פֿאַרוואַלטער פֿונעם הויף, וואָס האָט אים פֿאַר דער מלחמה פֿאַרדונגען די סעדער און האָט אים אַזוי ליב געהאַט.¹²⁷

27אוסמעליץ

הער ניעדזשעלסקי האָט געעפֿנט די טיר. ער האָט אַרויפֿגעפֿירט שבען אויפֿן בוידעם אין דער שטרענגסטער געהיימעניש, אַזוי אַז, ווי זי האָט עס אַליין געשטעלט, עס זאָל מיך חלילה נישט דערזען קיין פרעמד אויג. וואָס מען האָט אים געזאָגט, איז געווען פּשוט: די יונגע פֿרוי וועט בלײַבן נאָר ביז זי וועט ווערן געזונט, און מאָטל גייט צוריק אין וואַלד, צו די פּאַרטיזאַנער. דאָס איז ניט געווען דער גאַנצער אמת. דאָס איז געווען אי אַן אויסרייד און אי אַ וואָרענונג, האָט שבע געשריבן, אַז ער זאָל וויסן, אַז מיר זענען אונטער דער השגחה פון די פּאַרטיזאַנער. דער אויסרייד האָט געלאָזט ניעדזשעלסקין גלייבן, אַז ער באַהאַלט איין קראַנקע פֿרוי אויף עטלעכע וואָכן, ניט צוויי געיאָגטע אויף אַזוי לאַנג, ווי די מלחמה וועט נאָך דויערן. די וואָרענונג איז געווען שטילער און שווערער: אויב עפּעס וועט געשען מיט איר, וועלן באַוואָפֿנטע מענטשן אין וואַלד וויסן, וווּהין צו קומען, און אַרום ריקי האָבן די פּויערים שוין דערציילט איינער דעם אַנדערן וועגן מאָטעקן, דעם ייִד מיטן מאַשין־געווער בראָש פֿון אַ גרופּע פּאַרטיזאַנער.¹²⁸

אין דער אמתן איז מאָטל קיין מאָל ניט צוריק אין וואַלד. ער האָט זיך באַהאַלטן אויפֿן בוידעם לעבן איר, און שפּעט בײַ נאַכט האָט ער זיך אַראָפּגעכאַפּט און זיך שטיל אַרײַנגעשאַרט אין הויז, ווי ער וואָלט ערשט געקומען פֿון וואַלד. דער שפּיל האָט ניט געקענט לאַנג אָנגיין. איין טאָג, אַרויפֿקומענדיק אויפֿן בוידעם מיט שבעס עסן, האָט ניעדזשעלסקי דאָרט געפֿונען מאָטלען. ער האָט גאָרנישט געזאָגט, און פֿון דעמאָלט אָן האָט ער זיך געמאַכט, ווי ער ווייסט ניט.¹²⁹

היסטאָרישער הינטערגרונטבאַהאַלטן ייִדן האָט געשטעלט דעם ראַטעווערס גאַנץ הויזגעזינד אונטער אַ טויט־אורטייל.¹³⁰ ניעדזשעלסקי האָט עס געטאָן אין אַ פּריצישן הויז, וווּ דײַטשן זײַנען געקומען און געגאַנגען.¹³¹ שבע גיט קיין מאָל ניט אָן זײַן פֿאָרנאָמען, און קיין רעקאָרד האָט מען ניט געפֿונען פֿון זײַן אָנערקענונג דורך יד ושם ווי אַ חסיד אומות העולם.¹³²

28אוסמעליץ, 1944

עס איז געווען אַ שווערער ווינטער, און די קעלט איז געווען ניט צום דערטראָגן. שבע האָט קוים געקענט רירן מיט די פֿיס. אין משך פון די לאַנגע טעג און נעכט האָבן מיר צווישן זיך נישט אויסגערעדט קיין וואָרט, האָט זי געשריבן, ווייל נישט איינמאָל האָט געטראָפן, אַז די דייטשן זענען געקומען צו ניעדזשעלסקין אויף אַ באַזוך. אויבן זײַנען צוויי מענטשן געלעגן שטיל און געאָטעמט פֿאָרזיכטיק. דער מינדסטער שאָרך וואָלט געמיינט אַן אומגליק, פֿאַר זיי ביידן און פֿאַר ניעדזשעלסקין, וואָס וואָלט דערפֿאַר באַצאָלט מיטן קאָפּ.¹³³

29אוסמעליץ, דער 24סטער יולי 1944

ענדלעך האָט זיך דערנענטערט דער זומער 1944, האָט שבע געשריבן. מאָטל איז אַראָפּ פון בוידעם און איך בין געבליבן אַליין, ווייל איך האָב זיך נישט געקענט רירן. איך בין געווען זייער אָפּגעשוואַכט. אין חודש יוני 1944 האָט מען שוין געהערט ווי עס דערנענטערן זיך די אָפּהילכן פון דער אַרטילעריע־שיסעריי. די דונערן האָבן זיך געהערט וואָס אַמאָל נענטער און נענטער. איינמאָל איז מאָטל געקומען צו מיר אויפן בוידעם מיט אַ פרייד, אַז די דייטשן אַנטלויפן, ציען זיך צוריק אויף דער אַנדערער זייט ווייסל. די רוסישע אַרמיי דערנענטערט זיך צו אונדז. דעם 24־טן יולי 1944 זענען אָנגעקומען די ערשטע רוסישע פּאַטרולן קיין אוסמעליץ. מיר זענען אַראָפּ פון בוידעם. אויסגעמאַטערטע און צעבראָכענע האָט אונדז אָבער געשטאַרקט דאָס געפיל פון באַפרייאונג. ענדלעך האָבן מיר דערלעבט צו זען ווי עס ווערט צעשמעטערט דאָס דייטשע מיליטער.¹³⁴

היסטאָרישער הינטערגרונטאין דער צווייטער העלפֿט פֿון יולי 1944 האָט דער זומער־אָנגריף פֿון דער רויטער אַרמיי זיך דורכגעטראָגן דורך דער לובלינער געגנט.¹³⁵ לובלין איז באַפֿרײַט געוואָרן דעם 24סטן יולי, דעם זעלבן טאָג ווי אוסמעליץ.¹³⁶ יענע וואָך זײַנען סאָוועטישע חיילות אַרײַן אין מײַדאַנעק, דעם דײַטשן נאַצישן קאָנצענטראַציע־לאַגער בײַם ראַנד פֿון לובלין, וווּ געפֿאַנגענע זײַנען דערמאָרדעט געוואָרן דורך שיסן און אין גאַז־קאַמערן, דער ערשטער גרויסער נאַצישער לאַגער, וואָס איז באַפֿרײַט געוואָרן.¹³⁷ דעמבלין, לעבן ריקי, איז באַפֿרײַט געוואָרן צוויי טעג שפּעטער.¹³⁸

30ריקי, 1944

זיי האָבן זיך גלײַך אַוועקגעלאָזט קיין ריקי. אין האַרצן האָבן מיר נאָך געקלאַמערט זיך אין אַ פונק פון האָפענונג, האָט שבע געשריבן: אפשר איז דאָך עמיץ געבליבן פון אונדזערע גרויסע משפחות. אָנקומענדיק אין שטעטל איז פאַר אונדז מיט דער גאַנצער שאַרפקייט קלאָר געוואָרן, אַז קיינער, קיינער פון אונדזערע ביידנס משפחות איז נישט געבליבן לעבן. מיר זענען געבליבן אַליין. איר ברודער שמעון איז געווען צווישן די פֿאַרלוירענע. עלנטע און דערשלאָגענע האָבן מיר פאַרלאָזט ריקי, אונדזער געבורט־שטעטל, ווו אונדזערע עלטערן און זיידעס זענען געבוירן געוואָרן, געלעבט אַ וואַרעם יידיש לעבן. מיר האָבן זיך אָפגעגעבן אַ חשבון, אַז איבער אונדזערע קעפ שוועבט נאָך די געפאַר פון טויט. די פאָליאַקן, דערוויסנדיק זיך, אַז מאָטעק איז דאָ אין ריקי, האָבן זיי גענומען פלאַנירן אים צו דערהרגענען. די ידיעות וועגן דעם זענען גיך דערגאַנגען צו אונדז און מיר האָבן זיך גלייך אָפגעטראָגן.¹³⁹

היסטאָרישער הינטערגרונטפּוילן האָט געהאַט אַן ערך 3.3 מיליאָן ייִדן פֿאַר דער מלחמה, און אַן ערך נײַן פֿון צען פֿון זיי זײַנען דערמאָרדעט געוואָרן אינעם חורבן.¹⁴⁰ לעבן־געבליבענע, וואָס זײַנען אַהיימגעקומען, האָבן אָפֿט געפֿונען פֿרעמדע אין זייערע הײַזער און אַן אָפֿענע פֿײַנטשאַפֿט.¹⁴¹ צווישן 1944 און 1947 זײַנען הונדערטער ייִדן, לויט דער שאַצונג פֿון דאָס רובֿ היסטאָריקער מער ווי טויזנט, געטייט געוואָרן אין פּוילן, צום באַרימטסטן אינעם קעלצער פּאָגראָם פֿון יולי 1946, ווען 42 ייִדן זײַנען אומגעקומען.¹⁴²

31שעדלעץ, 1944

זיי זײַנען געגאַנגען קיין לובלין, ווו עס האָבן זיך אָנגעהויבן צונויפקומען רעשטלעך אָפגעראַטעוועטע יידן פון דער אַרומיקער געגנט. דאָרט האָבן זיי זיך דערוווּסט, אַז די נײַע פּוילישע מאַכט האָט אַרעסטירט ניעדזשעלסקין פֿון אוסמעליץ און אים פֿאַראורטיילט צום טויט. פאַר אונדז איז קלאָר געוואָרן, אַז עס גייט געשען אַ שרעקלעכע עוולה, אַ מאָרד איבער אַן אומשולדיקן און גוטן מענטש, האָט שבע געשריבן. מאָטעק האָט געזאָגט, אַז ער מוז אַלץ טון אָפצוראַטעווען ניעדזשעלסקין, וועלכער האָט פאַר אונדז אַזויפיל געטון, האָט איינגעשטעלט זיין לעבן, כדי אונדז צו ראַטעווען. מאָטל איז גלײַך אַוועק קיין שעדלעץ, וווּ מען האָט געהאַלטן ניעדזשעלסקין, און האָט זיך דערוווּסט, שרײַבט זי, אַז מען האָט אים אַרעסטירט ווי אַ רײַכן גוטבאַזיצער און ווײַל זיין איידעם איז געווען דער באַוווסטער פוילישער גענעראַל שיקאָרסקי, וועלכער האָט אַרויסגעפירט די פוילישע אַרמיי פון רוסלאַנד און איז דערנאָך אויף אַ מיסטעריעזן אופן אומגעקומען אין אַ לופט־קאַטאַסטראָפע. עס האָט אויסגעזען, אַז קיין שום כוח קען אים נישט אָפראַטעווען פון טויט. אָבער מאָטל האָט זיך איינגעעקשנט, האָט איינגעלייגט וועלטן, איז אָנגעקומען צו די ריכטער און צו די העכסטע שפיצן פון דער פוילישער אַרמיי, ביז עס איז אים געלונגען דורכצופירן די פולשטענדיקע באַפרייאונג פון ניעדזשעלסקין.¹⁴³

היסטאָרישער הינטערגרונטפֿון זומער 1944 איז לובלין געווען דער זיץ פֿון דער נײַער, סאָוועטיש־געשטיצטער פּוילישער מאַכט, דעם פּוילישן קאָמיטעט פֿון נאַציאָנאַלער באַפֿרײַונג.¹⁴⁴ זײַן דעקרעט וועגן אַגראַר־רעפֿאָרם פֿונעם 6טן סעפּטעמבער 1944 האָט קאָנפֿיסקירט גרויסע גיטער, און אַ סך גוטבאַזיצער האָט מען אַרעסטירט אָדער פֿאַרטריבן פֿון זייערע היימען.¹⁴⁵ שבעס זכרון וועגן דער פֿאַרבינדונג מיט שיקאָרסקין איז נאָענט צו די רעקאָרדן, אָבער ניט פּינקטלעך. אוסמעליץ האָט פֿון 1940 געהערט סטאַניסלאַוו לעשניאָווסקין, וועמענס זון האָט געהאַט חתונה מיט שיקאָרסקיס איינציקער טאָכטער, זאָפֿיאַ. די לעשניאָווסקיס האָבן געוווינט אין וואַרשע און איבערגעלאָזט אַ פֿאַרוואַלטער איבערן הויף, וואָס ווײַזט אָן, אַז ניעדזשעלסקי, וועמען שבע רופֿט דער פּריץ, האָט געפֿירט אוסמעליץ פֿאַר זיי.¹⁴⁶ דער רעגיסטער פֿון דער אַגראַר־רעפֿאָרם פֿון 1944 זאָגט דאָס נאָך: ער פֿאַרשרײַבט אוסמעליץ, 63 העקטאַר מיטן סאָד און דעם פּריצישן הויז, אונטער סטאַניסלאַוו לעשניאָווסקיס נאָמען, און קיין ניעדזשעלסקי ווי דער בעל־הבית פֿון אַ גוט אינעם גאַנצן קרײַז.¹⁴⁷ זײַן פֿאָרנאָמען זוכט מען נאָך.

32לובלין, ווינטער 1944 ביז 1945

לובלין איז ניט לאַנג געווען זיכער. עס איז אָנגעקומען אַ בשׂורה, אַז פּאָליאַקן פֿון ריקי זוכן מאָטלען און ווילן אים דערמאָרדן. און איין ווינטער־טאָג זײַנען דרײַ פֿון זיי אַרײַן אין שטוב מיט רעוואָלווערן אין די הענט און האָבן שבען שטרענג געפֿרעגט: „ווו איז מאָטעק?“ צום גליק איז ער ניט געווען אין שטוב. זיי האָבן זיך אַוועקגעזעצט וואַרטן. זיי האָבן געוואַרט שעהען לאַנג, און ווען ער איז ניט געקומען, זײַנען זיי אַוועק, זאָגנדיק, אַז זיי וועלן צוריקקומען.¹⁴⁸

לובלין האָט זיי אויך געגעבן עמעצן צו ראַטעווען. דאָס פּרץ־הויז איז געווען דער אָבדאַך, וואָס דער דזשוינט האָט געפֿירט אין לובלין פֿאַר לעבן־געבליבענע, און אינעווייניק איז געווען אַ יתומים־הויז. איינס פֿון די קינדער, פֿאַרשריבן דאָרט, איז געווען אַ מיידל פֿון דרײַצן יאָר פֿון דעמבלין, אַן ערך דרײַצן קילאָמעטער ווײַטער אויפֿן וועג פֿון ריקי, מיטן נאָמען גאָלדע ווײַנבערג. איר מוטער איז געשטאָרבן אינעם דעמבלינער לאַגער. יאָרן שפּעטער, אין אַמעריקע, וועט זי זײַן גלאָריאַ וווּרמאַן, און אויף דער עלטער האָט זי דערציילט די געשיכטע פֿונעם טאָג, ווען מאָטל און שבע זײַנען אַרײַנגעקומען אינעם פּרץ־הויז: אַ פּאָרפֿאָלק איז אַרײַנגעקומען, זײַן נאָמען איז געווען מאָטל פישטיין, מיט זײַן ווײַב. און זיי האָבן אָנגעהויבן רעדן מיט מיר, און זיי האָבן געקענט אַ סך מענטשן פֿון דעמבלין. און איך האָב זיי געזאָגט, ווער איך בין. און ער האָט געזאָגט: אָ יאָ, מיר ווייסן, מיר זײַנען קרובֿים. די קרובֿישאַפֿט איז געווען פֿון שבעס זײַט. זי איז געווען מײַן קוזינע, האָט גלאָריאַ געזאָגט וועגן איר, מײַן קוזינע, אַ צווייטע קוזינע, אַ דריטע קוזינע אויך. ווי נאָענט די קוזינעס זײַנען געווען, האָט זי ניט געקענט זאָגן, און קיינער ווייסט הײַנט ניט, ווי אַזוי די קורצגאַנטס פֿון ריקי און די ווײַנבערגס פֿון דעמבלין זײַנען געווען פֿאַרבונדן. מאָטל און שבע האָבן זי געבעטן צו קומען אין דער וווינונג, וואָס זיי האָבן גענומען אין שטאָט, וווּ שבע האָט אויפֿגעשטעלט אַ קיך און געקאָכט פֿאַר די לעבן־געבליבענע, וואָס זײַנען געקומען צוריק. זי האָט געשיילט קאַרטאָפֿל און זי האָט געקאָכט פֿאַר זיי. זי האָט געזאָגט: ווילסט אפֿשר בלײַבן דאָ אַ ביסל און מיר אַ ביסל העלפֿן? ... איך בין דאָרט געבליבן און איך האָב מער ניט געוואָלט גיין צוריק אַהין. אינעם יתומים־הויז איז זי קיין מאָל ניט צוריקגעקומען. שבע, האָט זי געדענקט, האָט שוין געטראָגן אַ קינד. גלאָריאַ איז פֿון דעמאָלט אָן געבליבן בײַ זיי, און איר געשיכטע לויפֿט לעבן זייערער ביזן סוף פֿון דעם בוך.¹⁴⁹

היסטאָרישער הינטערגרונטדער דזשוינט, ווי אַלע האָבן אים גערופֿן, איז געווען דער אַמעריקאַנער ייִדישער פֿאַראייניקטער פֿאַרטיילונג־קאָמיטעט, געגרינדעט אין ניו־יאָרק אין 1914 פֿון אַמעריקאַנער ייִדן, כּדי צו שיקן הילף ייִדן אין נויט אין דער פֿרעמד. דורך דער מלחמה האָט ער אַרײַנגעשמוגלט געלט אין די געטאָס פֿונעם אָקופּירטן פּוילן, און נאָך דער באַפֿרײַונג האָט ער באַצאָלט פֿאַר אַ גרויסן טייל פֿונעם עסן, די קליידער, דעם אָבדאַך און דער זאָרג פֿאַר יתומים, אויף וועלכע די לעבן־געבליבענע האָבן זיך פֿאַרלאָזט.¹⁵⁰ אין נאָוועמבער 1944 האָבן לעבן־געבליבענע אין לובלין געגרינדעט דעם צענטראַלן קאָמיטעט פֿון די פּוילישע ייִדן, כּדי אויפֿצוזוכן און צו העלפֿן די לעבעדיקע.¹⁵¹ אין לובלין האָבן אויך געוועזענע ייִדישע פּאַרטיזאַנער אָנגעהויבן די בריחה, דאָס געהיימע נעץ, וואָס וועט אַרויסשמוגלען ייִדן פֿון פּוילן קיין ארץ־ישׂראל.¹⁵²

33לאָדזש, 1945

זיי זײַנען ווײַטער געפֿאָרן קיין לאָדזש, ווו עס האָט זיך קאָנצענטרירט די שארית הפליטה פון פוילישן יידנטום, האָט שבע געשריבן. מאָטל איז אַוועק אין דער קאָמענדאַטור ביים לאָדזשער שטאָטראַט דערליידיקן זיינס אַן ענין. דאָרט האָט ער באַמערקט אַ פנים, וואָס איז אים געווען זייער באַקאַנט. דאָס איז געווען אַן אָפיציר אין דער ראַנגע פון אַ מאַיאָר. ווען זייערע בליקן האָבן זיך צונויפגעטראָפן, האָבן ביידע גלייך אויסגעשריגן: „סערקיסאָוו!“ „מאָטעק!“ זיי זענען זיך אַרויפגעפאַלן אויף די העלדזער, אַרומגענומען און זיך צעקושט. די אַרומיקע אָפיצירן האָבן געקוקט פאַרווונדערטע אויף דער דאָזיקער סצענע און נישט געוווסט וואָס דאָ האָט פאַסירט. זײַן פּאַרטיזאַנער־קאָמאַנדיר פֿונעם וואַלד איז איצט געווען דער שטאָט־קאָמענדאַנט פֿון לאָדזש. ביידן האָבן געבונדן געמיינזאַמע איבערלעבענישן, האָט זי געשריבן, געפאַרן, וואָס ביידע האָבן צוזאַמען דורכגעמאַכט, צענדליקער פאַלן ווען איינער האָט דעם אַנדערן געראַטעוועט דאָס לעבן. סערקיסאָוו האָט אַרײַנגענומען מאָטלען צו זיך אין קאַבינעט, וווּ מען האָט פאַרשטייט זיך געעפנט אַ פלעשל בראָנפן און געטרונקען לחיים, און ער האָט געגעבן מאָטלען דעם ראַנג פֿון לייטענאַנט, אַ porucznik, און אים געלאָזט בײַ זיך ווי זײַן פֿאַרטרעטער, דער וויצע־קאָמענדאַנט פֿון לאָדזש.¹⁵³

היסטאָרישער הינטערגרונטפֿאַר דער מלחמה האָבן אין לאָדזש געלעבט אַן ערך 230,000 ייִדן, אַ דריטל פֿון דער שטאָט.¹⁵⁴ די לאָדזשער געטאָ איז געווען די לעצטע אין פּוילן, וואָס מען האָט ליקווידירט, אין אויגוסט 1944.¹⁵⁵ די שטאָט איז אַרויס פֿון דער מלחמה כּמעט אַ גאַנצע, און אין 1945 איז זי געוואָרן דער הויפּט־צענטער פֿונעם ייִדישן לעבן אין פּוילן.¹⁵⁶ שבעס סערקיסאָוו איז דער מאַיאָר אַלעקסאַנדער סאַרקיסאָוו, וואָס האָט פֿון מיטן 1945 געפֿירט די סאָוועטישע מיליטערישע קאָמענדאַטור אין לאָדזש, אויף דער פּאָמאָרסקאַ־גאַס 21; זי האָט געאַרבעט לעבן דער פּוילישער שטאָט־קאָמאַנדע, וואָס דערקלערט מאָטלס טיטל.¹⁵⁷ אויך אַנדערע ייִדישע פּאַרטיזאַנער פֿון ריקי האָבן גענומען פּאָסטנס אינעם נײַעם פּוילן: סעם בראָנקעש, וואָס האָט געקעמפֿט מיט די פּאַרטיזאַנער אין וואַלד, האָט נאָך דער מלחמה געדינט ווי אַ פּאָליציי־אָפֿיציר אין לובלין.¹⁵⁸

34לאָדזש, יוני 1945

ווען מאָטל איז אַהיימגעקומען, האָט שבע אים כּמעט ניט דערקענט. ער איז געווען אָנגעטאָן אין אַ פּוילישן אָפֿיצירס־מונדיר, באַהאָנגען מיט מעדאַלן. באַלד האָט ער געהאַט אַ נײַעם נאָמען. פֿאַר די ייִדן פֿון לאָדזש איז ער געווען מאָטל פּאָרוטשניק, מאָטל דער לייטענאַנט, און אַזוי האָט מען אים גערופֿן אַזוי לאַנג, ווי ער איז געבליבן אין פּוילן. ער איז גיך געוואָרן אַ באַקאַנטע פיגור צווישן די לאָדזשער יידן, האָט שבע געשריבן, וועלכע האָבן געוווסט, אַז ביי יעדן שווערן פראָבלעם קען מען זיך ווענדן צום יידישן וויצע־קאָמענדאַנט מאָטל. אין יענער צייט האָט מאָטל פיל געהאָלפן אין דער „בריחה“, האָט אויסגעאַרבעט דורכפאָר־פאַפירן אויף אַריבערצופירן יידן קיין דייטשלאַנד. אָבער די גאַנצע צייט האָט מאָטל זיך אָפגעגעבן אַ חשבון, אַז ער געפינט זיך אַן אַרומגערינגלטער פון אַנטיסעמיטן. ער האָט געזען ווי דער אַנטיסעמיטיזם שטייגט פון טאָג צו טאָג און אַז דער באָדן ברענט ממש אונטער די פיס. ער האָט דערפאַר באַשלאָסן צו פאַרלאָזן פוילן. דעם 3טן יוני 1945, אין מיטן פֿון דעם אַלעמען, איז געבוירן געוואָרן זייער ערשטע טאָכטער. זיי האָבן זי אַ נאָמען געגעבן גאָלדע, נאָך שבעס באָבע, און גערופֿן גאָלדי.¹⁵⁹

היסטאָרישער הינטערגרונטצווישן 1944 און 1948 האָבן אַן ערך 250,000 ייִדן פֿאַרלאָזט מיזרח־אייראָפּע, דאָס רובֿ פֿון זיי מיט דער הילף פֿון דער בריחה. דאָס רובֿ זײַנען אַריבער אין די־פּי־לאַגערן אין די אַמעריקאַנער זאָנעס פֿון דײַטשלאַנד און עסטרײַך, אויפֿן וועג קיין ארץ־ישׂראל.¹⁶⁰ געפֿעלשטע פּאַפּירן, אָדער די הילף פֿון אַ סימפּאַטישן באַאַמטן, האָבן געקענט מאַכן דעם אונטערשייד בײַ אַ גרענעץ.¹⁶¹

35ציילסהיים, 1945 ביז 1948

סוף 1945 האָט די משפּחה פֿאַרלאָזט פּוילן קיין דײַטשלאַנד: מאָטל, שבע, די קליינע גאָלדי, זעקס חדשים אַלט, און גלאָריאַ, דעמאָלט אַ מיידל פֿון דרײַצן יאָר. זיי זײַנען געפֿאָרן צו ערשט קיין בערלין, אין דער אַמעריקאַנער זאָנע, דערנאָך אינעם לאַגער ציילסהיים לעבן פֿראַנקפֿורט. גלאָריאַ האָט געדענקט די רײַזע: מיר האָבן געוואָלט אַוועקגיין, גיין קיין דײַטשלאַנד, פֿון פּוילן קיין דײַטשלאַנד, ווײַל אַלע ווילן עמיגרירן, אָדער קיין ישׂראל אָדער קיין אַמעריקע. און פֿון פּוילן קען מען עס ניט טאָן. זיי זײַנען געפֿאָרן פֿון שטאָט צו שטאָט, און די צוגן זײַנען געווען פֿול און פֿאַרמאַכט פֿאַר זיי, אָבער מאָטל, האָט גלאָריאַ געזאָגט, איז געווען זייער באַרימט, און ער האָט געקענט אַרײַנגיין אין ערטער אין צוג, כּדי צו באַקומען פֿאַר אונדז אַן אָרט צו זיצן. און מיר זײַנען געפֿאָרן קיין דײַטשלאַנד. געפֿרעגט, ווי אַזוי מאָטל איז געווען באַרימט, האָט זי געזאָגט: ער איז געווען אין דער פּוילישער אַרמיי. און ער איז דאָרט געווען אַזוי ווי אַן אָפֿיציר. און ער האָט געוווּסט אַלץ, וואָס מען דאַרף טאָן. איך בין געווען מיט זיי אינעם די־פּי־לאַגער אין ציילסהיים, האָט זי געזאָגט, פֿאַרשריבן ווי אַ יתומה, וואָס האָט זי געשטעלט די ערשטע אין דער ריי, ווען אַן אָרט אויף אַ שיף האָט זיך געעפֿנט; זי איז אָפּגעשוווּמען מיט אַ גרופּע יתומים קיין ניו־יאָרק.¹⁶² ציילסהיים איז דאַן געווען אַ דורכגאַנגס־לאַגער פאַר דער שארית הפליטה, האָט שבע געשריבן. דאָס איז געווען אַזאַ מין עמיגראַציע־פונקט פאַר יידן, וועלכע זענען פון דאָרטן געפאָרן אין פאַרשידענע עקן וועלט, ווער אין די פאַראייניקטע שטאַטן, ווער קיין קאַנאַדע און ארץ־ישראל. עס איז אויך געווען אַן אונטערגרונט־באַוועגונג, וואָס האָט אויף פאַרשידענע וועגן אָנטיילגענומען אין קאַמף פאַר דער אַנטשטייאונג פון דער יידישער מדינה. מאָטל האָט געהערט צו די אַקטיוווסטע אָנטיילנעמער. דעם 20סטן מײַ 1947 איז געבוירן געוואָרן אַ צווייטע טאָכטער. זיי האָבן זי אַ נאָמען געגעבן חיה איטע, נאָך מאָטלס מוטער, און גערופֿן עדנה.¹⁶³

היסטאָרישער הינטערגרונטציילסהיים איז געווען אַ גאָר־ייִדישער די־פּי־לאַגער, געפֿירט פֿון דער הילף־אַגענטור פֿון די פֿאַראייניקטע פֿעלקער, אונראַ, מיט אַן ערך 3,500 אײַנוווינער אין 1946.¹⁶⁴ ער האָט געהאַט אייגענע שולן און צײַטונגען, און ער איז געווען אַ צענטער פֿון ציוניסטישער פּאָליטיק, דער אָרט פֿון אַ סך פּראָטעסטן קעגן די בריטישע באַגרענעצונגען אויף דער אימיגראַציע קיין ארץ־ישׂראל.¹⁶⁵ דוד בן־גוריון איז געקומען דאָרט רעדן, און עלענאָר רוזוועלט האָט אים באַזוכט אין פֿעברואַר 1946 און געשריבן וועגן דעם אין איר צײַטונג־קאָלומנע.¹⁶⁶ גלאָריאַ וווּרמאַן, געבוירן גאָלדע ווײַנבערג, איז געווען אַ מיידל פֿון דעמבלין, וואָס האָט איבערגעלעבט די לאַגערן אין דעמבלין און טשענסטאָכאָוו. אינעם אינדעקס פֿון דער USC Shoah Foundation צו איר עדות פֿון 2021 באַווײַזט זיך מאָטל פישטיין, פֿאַרשריבן ווי אַ קרובֿ, אינעם טייל, וואָס שפּילט זיך אין לובלין נאָך דער באַפֿרײַונג, וווּ זי פֿאַרלאָזט פּוילן קיין דײַטשלאַנד און פֿאָרט ווײַטער אינעם לאַגער ציילסהיים.¹⁶⁷ איר מאַן, נחמיה וווּרמאַן, איז געבוירן געוואָרן אין קורעוו, לעבן לובלין, אין 1927. ער איז אַנטלאָפֿן פֿונעם לאַגער אין אָסטראָוויעץ אין 1944 און געקעמפֿט מיט דער אַרמיאַ לודאָוואַ, דער פֿאָלקס־אַרמיי פֿון דער פּוילישער קאָמוניסטישער אונטערערד. דערנאָך, אונטער אַ פֿאַלשן נאָמען, האָט ער זיך אויסגעגעבן פֿאַרן זון פֿון אַ דײַטשן פֿאָטער און אַ פּוילישער מוטער און געאַרבעט ווי אַ קעכער אין אַ דײַטשער אַרמיי־איינהייט, ביז ער איז אַריבער אויף דער סאָוועטישער זײַט אין יאַנואַר 1945.¹⁶⁸ זײַן אייגענער וועג איז געלאָפֿן לעבן דעם פֿון די פישטיינס: לובלין אין 1945, זוכנדיק משפּחה; דערנאָך ציילסהיים, צען קילאָמעטער פֿון פֿראַנקפֿורט, וווּ, האָט ער געזאָגט, בין איך געוואָרן אַ מיטגליד פֿונעם אירגון, פֿון דער אונטערערד, דער ייִדישער אונטערערד, וואָס האָט דעמאָלט געקעמפֿט אין פּאַלעסטינע; ישׂראל אין 1948 און זײַנע מלחמות; און סוף 1967 בין איך געקומען אַהער מיט מײַן משפּחה אין קאַנאַדע.¹⁶⁹ ער האָט דערציילט זײַן געשיכטע אין אַ בוך, Nachemia: German and Jew in the Holocaust, געשריבן מיט מאַרגאַרעט ראַסעל, און פֿאַר דער קאַמערע דרײַ מאָל: אין טאָראָנטאָ אין 1987, אין נאָרט־יאָרק אין 1995 און אין פֿלאָרידע אין 1997.¹⁷⁰

36לאַמפּערטהײַם, נאָוועמבער 1948

ווען ציילסהיים האָט זיך פֿאַרמאַכט אין נאָוועמבער 1948, איז די משפּחה אַריבער אינעם לאַגער לאַמפּערטהײַם, אויף דרום פֿון פֿראַנקפֿורט. אַכט טעג שפּעטער, דעם 19טן נאָוועמבער, האָט שבע געבוירן אַ זון. זיי האָבן אים אַ נאָמען געגעבן משה לייב, נאָך איר פֿאָטער און נאָך מאָטלס פֿאָטער, צוויי זיידעס, וואָס ער וועט קיין מאָל ניט קענען. די משפּחה רופֿט אים מאָריס.¹⁷¹

היסטאָרישער הינטערגרונטאויפֿן העכסטן פּונקט, אין 1947, האָבן אַן ערך 250,000 ייִדישע די־פּיס געלעבט אין לאַגערן אין דײַטשלאַנד, עסטרײַך און איטאַליע, אַ סך פֿון זיי יאָרן לאַנג.¹⁷² טויזנטער קינדער זײַנען געבוירן געוואָרן אין די לאַגערן, אַ טראָציקער קינדער־בלי צווישן מענטשן, וואָס האָבן פֿאַרלוירן כּמעט אַלעמען.¹⁷³

37פֿאַרלאָזן דײַטשלאַנד

דעם 14טן מײַ 1948 איז פּראָקלאַמירט געוואָרן מדינת־ישׂראל, און אויף מאָרגן איז מען אויף איר אָנגעפֿאַלן. אין יאָר 1948, ווען עס איז פראָקלאַמירט געוואָרן די יידישע מדינה און עס זענען אויסגעבראָכן אין ישראל שווערע קאַמפן, האָט שבע געשריבן, איז מאָטל אָפגעפלויגן מיט אַן עראָפלאַן קיין ישראל. ער איז געווען אַנטשלאָסן צו זײַן אַ טייל פֿון דער נײַער מדינה און דאָרט צו בויען. אַ פֿאָטאָגראַפֿיע אינעם ריקער יזכּור־בוך ווײַזט אים אויף די טרעפּ פֿון יענעם עראָפּלאַן. איך מיט מיינע דריי קינדער זענען מיר באַלד אויך אַוועק קיין ישראל. די לאַגערן זײַנען געווען אַ וואַרט־צימער. איצט, ענדלעך, האָבן זיי געהאַט וווּהין צו גיין.¹⁷⁴

היסטאָרישער הינטערגרונטפֿון די אַן ערך 700,000 אימיגראַנטן, וואָס זײַנען אָנגעקומען קיין ישׂראל צווישן 1948 און 1951, איז אַ גרויסער טייל געווען לעבן־געבליבענע פֿונעם חורבן, אַ סך פֿון זיי גלײַך פֿון די די־פּי־לאַגערן אין דײַטשלאַנד, עסטרײַך און איטאַליע, וואָס האָבן זיך אויסגעליידיקט אין עטלעכע יאָר.¹⁷⁵

38ישׂראל

אין ישׂראל האָט מאָטל געטאָן, וואָס ער האָט שטענדיק געטאָן: ער האָט געפֿונען די אַרבעט, וואָס מען האָט געדאַרפֿט. נאָך אַ געוויסער צייט האָט מאָטל אָנגעהויבן אַרומקוקן זיך, האָט שבע געשריבן, און גלייך גענומען זיך צו פאַרשידענע אינוועסטיציעס, באַזונדערס ביים בויען הייזער. דאָס לאַנד האָט זיך געפֿילט מיט נײַ־געקומענע, און עס האָבן געפֿעלט וווינונגען. די משפּחה האָט זיך באַזעצט אין רמת־גן, לעבן תּל־אָבֿיבֿ, און די קינדער זײַנען אויפֿגעוואַקסן אין דער זון. נאָך אַלץ, וואָס איז געווען, האָבן זיי געהאַט אַ היים.¹⁷⁶ אין פֿרילינג 1950 איז גלאָריאַ, שוין אַן אויסגעוואַקסענע און וווינענדיק אין פֿילאַדעלפֿיע, געקומען קיין ישׂראל מיט אַ שיף אויף אַ באַזוך. אויפֿן ברעג, צווישן די וואַרטנדיקע, איז געשטאַנען דאָס דאָזיקע פּאָרפֿאָלק, מאָטל פישטיין, און זיי האָבן שוין געהאַט אַ קליין מיידעלע. אין צוויי חדשים אַרום האָט זי געהאַט חתונה מיט נחמיה וווּרמאַנען, דעם 30סטן אַפּריל 1950, און אויך די וווּרמאַנס האָבן זיך באַזעצט אין רמת־גן.¹⁷⁷

היסטאָרישער הינטערגרונטדי באַפֿעלקערונג פֿון ישׂראל האָט זיך בערך פֿאַרטאָפּלט אין אירע ערשטע פֿיר יאָר.¹⁷⁸ הונדערטער טויזנטער אימיגראַנטן האָבן געלעבט אין געצעלטן און בלעכענע בײַדלעך אין דורכגאַנג־לאַגערן, די מעברות, און די יונגע מדינה האָט זיך געמאַטערט זיי צו געבן אַ דאַך.¹⁷⁹ די וווּרמאַנס האָבן אויך געוווינט אין רמת־גן, און דער אינדעקס פֿון גלאָריאַ וווּרמאַנס עדות דערמאָנט מאָטל פישטיינען ווידער אין יענעם טייל פֿון איר געשיכטע.¹⁸⁰ מאָטל האָט אויך געפֿירט אַ גאַראַזש; ווען דוד רמז, ישׂראלס ערשטער טראַנספּאָרט־מיניסטער, איז געשטאָרבן אין 1951, איז זײַן געהילף ברוך הרמון, אַ ריקער, געגאַנגען אַרבעטן אין דעם גאַראַזש פֿון מאָטל פישטיין.¹⁸¹

39בײַם פּרעזידענט, די 1950ער יאָרן

צווישן די פֿאָטאָגראַפֿיעס, געדרוקט בײַ שבעס קאַפּיטל אינעם ריקער יזכּור־בוך, איז איינע פֿון מאָטלען בײַ אַ באַזוך בײַ יצחק בן־צבי, דעם פּרעזידענט פֿון דער ייִדישער מדינה. דער אַלטער מאַן זיצט אין אַ פֿאָטעל בײַ אַ פֿענצטער, און מאָטל, אין אַ טונקעלן אַנצוג, בייגט זיך אָן צו נעמען זײַן האַנט. די אונטערשריפֿט אונטער דעם בילד לייענט זיך: מאָטל פישטיין באַזוכט דעם פרעזידענט פון דער יידישער מדינה יצחק בן־צבי ז״ל.¹⁸²

היסטאָרישער הינטערגרונטיצחק בן־צבי איז אויסגעוויילט געוואָרן ווי ישׂראלס צווייטער פּרעזידענט דורך דער כּנסת אין דעצעמבער 1952. ער האָט געדינט דרײַ טערמינען און איז געשטאָרבן אין אַמט אין אַפּריל 1963.¹⁸³

40תּל־אָבֿיבֿ, 1957 ביז 1960

אין פֿעברואַר 1957 האָבן די צײַטונגען אין ישׂראל געמאָלדן, אַז מאָטלס פֿירמע, מ. פישטיין, האָט אונטערגעשריבן מיט דער רעגירונג פֿון די פֿאַראייניקטע שטאַטן אַ קאָנטראַקט צו בויען אַ נײַע אַמעריקאַנער אַמבאַסאַדע אויפֿן ים־ברעג פֿון תּל־אָבֿיבֿ און זי פֿאַרדינגען די אַמעריקאַנער. ער איז צוויי מאָל געפֿלויגן קיין אַמעריקע עס אויסצוהאַנדלען. אין סעפּטעמבער 1959 איז דער סקעלעט פֿונעם בנין געווען פֿאַרטיק, און אין נאָוועמבער 1960 איז די אַמבאַסאַדע אַרײַנגעצויגן.¹⁸⁴

היסטאָרישער הינטערגרונטדער בנין אויף דער הירקון־גאַס, געבויט פֿון סולל בונה אין שותּפֿות מיט דער פֿירמע פישטיין, האָט געדינט ווי די אַמעריקאַנער אַמבאַסאַדע, ביז די אַמבאַסאַדע איז אַריבער קיין ירושלים אין 2018.¹⁸⁵

41אַמעריקע, דערנאָך טאָראָנטאָ

אין מאַרץ 1956 זײַנען שבע און די דרײַ קינדער אָפּגעשוווּמען פֿון ישׂראל קיין די פֿאַראייניקטע שטאַטן, אויף אַ משפּחה־וואַקאַציע אויף פּסח.¹⁸⁶ ווען דער יום־טובֿ איז פֿאַרבײַ, זײַנען זיי געבליבן נאָך אַ ביסל, אינעם האָטעל עסעקס אין ניו־יאָרק, וואַרטנדיק אויף אימיגראַציע־פּאַפּירן, וואָס זײַנען קיין מאָל ניט געקומען; משה, דער ייִנגסטער, איז געווען זיבן יאָר אַלט. אַמעריקע האָט זיי ניט געוואָלט אַרײַננעמען, און אין יוני 1956 זײַנען זיי געפֿאָרן אויף צפֿון קיין קאַנאַדע.¹⁸⁷ זיי זײַנען געווען דאָרט סוף יענעם אָקטאָבער, ווען עס איז אויסגעבראָכן די מלחמה אין סיני.¹⁸⁸ מאָטל איז געבליבן אין ישׂראל, בויענדיק, און האָט זיך צו זיי צוגעשלאָסן אַ יאָר אָדער צוויי שפּעטער. אויך קאַנאַדעס רעגולאַציעס האָבן זיך ניט געפּאַסט צו זיי, און דעם 16טן אַפּריל 1959 האָט דער פֿעדעראַלער קאַבינעט באַשטעטיקט אַלע פֿינף ווי אימיגראַנטן דורך אַ ספּעציעלן באַשלוס: מאָטלען, אָן אַ בירגערשאַפֿט און געבוירן אין פּוילן, און שבען און די קינדער, גאָלדע, חיה און משה, דרײַצן, עלף און צען יאָר אַלט, אַלע בירגער פֿון ישׂראל. אַלע פֿינף האָבן שוין געוווינט אין קאַנאַדע.¹⁸⁹ אין טאָראָנטאָ האָט ער ווידער געבויט, ווי דער פּרעזידענט פֿון אַ בוי־פֿירמע, Good Luck Construction, און די משפּחה האָט זיך באַזעצט אויף בלו פֿאָרעסט דרײַוו אין דאַונסוויו. אין יוני 1967 איז גלאָריאַ וווּרמאַן געווען אין ניו־יאָרק מיט אירע דרײַ קינדער, אויף דעם, וואָס האָט געזאָלט זײַן אַ וואַקאַציע, ווען די זעקס־טאָגיקע מלחמה איז אויסגעבראָכן און נחמיה איז פֿאַרהאַלטן געוואָרן אין דער אַרמיי. נאָך אַ חודש, האָט זי געדענקט, איז דער דאָזיקער קוזין מײַנער, פישטיין, ווי זי האָט גערופֿן מאָטלען, דעם מאַן פֿון איר קוזינע שבע, געקומען קיין ניו־יאָרק און ער האָט אונדז גענומען מיטן אויטאָ, מיר זײַנען געפֿאָרן קיין קאַנאַדע. ער האָט געזאָגט: ניו־יאָרק איז ניט קיין אָרט פֿאַר דיר. דו קומסט קיין קאַנאַדע. די וווּרמאַנס האָבן געוווינט בײַ די פישטיינס אין באַטהורסט מענאָר, ביז נחמיה איז אָנגעקומען, און דערנאָך גענומען אַ וווינונג אויף גאָלדפֿינטש קאָרט, אין אַ בנין, וואָס מאָטלס פֿירמע האָט אויפֿגעשטעלט.¹⁹⁰ אַ פֿאָטאָגראַפֿיע פֿון יענע יאָרן ווײַזט זיי אויף אַ פֿערשקע־פֿאַרביקער סאָפֿע: מאָטל שמייכלט ברייט, שבע לאַכט, אַן עופֿעלע אויף אירע הענט. מאָטל האָט זייער מצליח געווען אין די געשעפטן, אין וועלכע ער האָט זיך אַריינגעלאָזט, האָט שבע געשריבן, און מיר וואָלטן געקענט לעבן גליקלעך ווען נישט דאָס שווערע אומגליק, וואָס איז אויף אונדז געקומען אַזוי אומגעריכט און האָט מיין מאָטלען פלוצים אַוועקגעריסן פון אונדז. ער איז נאָך געווען אַזוי יונג און פול מיט איניציאַטיוו.¹⁹¹

היסטאָרישער הינטערגרונטישׂראלס סיני־קאַמפּאַניע, אָפּעראַציע קדש, האָט זיך אָנגעהויבן אָוונט דעם 29סטן אָקטאָבער 1956, ווען פּאַראַשוטיסטן זײַנען אַראָפּגעלאָזט געוואָרן לעבן דעם מיטלאַ־פּאַס אין סיני.¹⁹² מאָריס, וואָס איז געווען זיבן יאָר אַלט, געדענקט, ווי זיי זײַנען אָפּגעשוווּמען פֿון ישׂראל אין מאַרץ 1956, זיבן חדשים איידער זי האָט זיך אָנגעהויבן, אויף דעם, וואָס ער האָט פֿאַרשטאַנען ווי אַ משפּחה־וואַקאַציע אויף פּסח, און ווי זיי זײַנען אָנגעקומען קיין קאַנאַדע ביז יוני. שבע און די קינדער זײַנען ניט אַוועק צוליב יענער מלחמה; זיי זײַנען שוין געווען אין אויסלאַנד, ווען זי איז געקומען.¹⁹³ אין די 1950ער יאָרן האָבן די פֿאַראייניקטע שטאַטן אַרײַנגעלאָזט אימיגראַנטן לויטן געבוירן־לאַנד, און די יערלעכע קוואָטע פֿאַר מענטשן, געבוירן אין פּוילן, איז געווען אַן ערך 6,500, מיט לאַנגע וואַרט־רשימות.¹⁹⁴ דאָס נאָך־מלחמהדיקע געזעץ וועגן די־פּיס, וואָס האָט אַרײַנגעלאָזט מער ווי 350,000 פּליטים, האָט זיך פֿאַרמאַכט אין 1952.¹⁹⁵ קאַנאַדע, וואָס עס האָבן איר געפֿעלט אַרבעטער און וואָס איז געוואַקסן גיך, האָט אַרײַנגענומען גרויסע צאָלן אימיגראַנטן.¹⁹⁶ אימיגראַנטן, וואָס האָבן ניט געקענט אויספֿילן די פּאַראַגראַפֿן 20 אָדער 21 פֿון די אימיגראַציע־רעגולאַציעס, האָט מען נאָך געקענט אַרײַנלאָזן דורך אַ באַשלוס פֿונעם פֿעדעראַלן קאַבינעט, און אַזוי האָט מען אַרײַנגעלאָזט די פישטיינס.¹⁹⁷ דער באַשלוס פֿאַרשרײַבט מאָטלען ווי פֿופֿציק יאָר אַלט און שבען ווי דרײַ און פֿערציק, די עלטער, וואָס קומט אַרויס פֿון די געבוירן־יאָרן אויף זייערע די־פּי־פּאַפּירן אין דײַטשלאַנד, 1909 און 1915. זייערע מצבות געבן דעם 15טן דעצעמבער 1916 און דעם 25סטן דעצעמבער 1920, וואָס האָט זיי געמאַכט צוויי און פֿערציק און אַכט און דרײַסיק יענעם פֿרילינג, און דאָס בוך גייט נאָך די מצבות, ווי זייער זון מאָריס האָט געבעטן. דאָס זײַנען די טעג, וואָס די משפּחה האָט געפּראַוועט. דער 1909, זאָגט מאָריס, האָט געהאַט עפּעס צו טאָן מיטן מיליטער־דינסט אין פּוילן.¹⁹⁸ דאָס עופֿעלע אויף שבעס הענט אין דער פֿאָטאָגראַפֿיע מיט דער פֿערשקע־פֿאַרביקער סאָפֿע איז געווען וויל פּעג; זײַן געשיכטע איז אינעם נאָכוואָרט.¹⁹⁹ די וווּרמאַנס האָבן זיך באַזעצט אין טאָראָנטאָ אין 1967.²⁰⁰ דער אינדעקס פֿון גלאָריאַ וווּרמאַנס עדות פֿאַרבינדט זייער איבערפֿאָר מיט מאָטל פישטיינען.²⁰¹ שבעס קאַפּיטל זאָגט, אַז די משפּחה האָט זיך באַזעצט אין טאָראָנטאָ אין 1951. דער קאַנאַדער קאַבינעט־באַשלוס פֿון אַפּריל 1959 און דער משפּחהס דערציילונג וועגן פֿאַרלאָזן ישׂראל אין 1956 שטעלן דעם איבערפֿאָר שפּעטער, און דאָס בוך גייט נאָך זיי.²⁰²

42ירושלים

מאָטל איז געשטאָרבן אין טאָראָנטאָ דעם 27סטן נאָוועמבער 1970, און מען האָט אים צו ערשט דאָרט באַגראָבן.²⁰³ ער איז אַלט געווען אינגאַנצן 53 יאָר, האָט שבע געשריבן.²⁰⁴ עס איז געווען זײַן וווּנטש צו קומען צו קבֿורה אין ישׂראל, און פֿערצן חדשים שפּעטער, דעם 11טן יאַנואַר 1972, האָט די משפּחה אים געבראַכט קיין ירושלים, דער הייליקער שטאָט, האָט שבע געשריבן, וואָס איז אים געווען אַזוי טייער און ליב.²⁰⁵ ער ליגט אויפֿן בית־עולם סנהדריה. שבע האָט נאָך געלעבט פֿיר און צוואַנציק יאָר. זי איז געשטאָרבן אין מײַאַמי דעם 27סטן דעצעמבער 1994, און מען האָט זי געלייגט לעבן אים. אין אַ שפּעטערדיקער דערציילונג, אויף ענגליש, האָט זי געשריבן, אַז זי האָט נאָר אָנגערירט דעם אויבנאויף פֿון איר וועג. זי האָט געוואָלט, אַז אירע קינדער און אייניקלעך זאָלן וויסן צוויי זאַכן: אַז די ייִדן זײַנען געווען די קרבנות פֿון שׂינאה, און אַז ניט אַלע זײַנען געגאַנגען ווי שעפּסן. אַ סך האָבן זיך געשטעלט אַנטקעגן. זייערע מצבות ליגן זײַט בײַ זײַט אונטער די ציפּרעסן, און זייער געשיכטע איז דערציילט געוואָרן.²⁰⁶

היסטאָרישער הינטערגרונטאין פֿרילינג 1948, ווען די קאַמפֿן האָבן פֿאַרשלאָסן דעם וועג צום אַלטן ייִדישן בית־עולם אויפֿן הר־הזיתים, האָבן זיך דאָרט אָפּגעשטעלט די קבֿורות, און די ירושלימער חבֿרה־קדישאס האָבן באַקומען נײַע ערד אין מערבֿ פֿון דער שטאָט. פֿון 1948 ביז 1967, בעת יאָרדאַניע האָט געהאַלטן דעם הר־הזיתים, האָבן ייִדן ניט געקענט באַגראָבן דאָרט זייערע טויטע.²⁰⁷ שבעס קאַפּיטל גיט די דאַטע פֿון מאָטלס טויט ווי דעם 22סטן נאָוועמבער 1970; זײַן מצבה גיט כ״ח חשוון תשל״א, וואָס איז דער 27סטער נאָוועמבער, און די טויט־מעלדונג אין דער Canadian Jewish News זאָגט דער 26סטער נאָוועמבער. דאָס בוך גייט נאָך דער מצבה.²⁰⁸ איר קאַפּיטל נעמט אָן ווי דעם בית־עולם הר־המנוחות; די מצבות שטייען אויפֿן בית־עולם סנהדריה, און דאָס בוך גייט נאָך די מצבות.²⁰⁹